სანამ ციფრული ინდუსტრია სრულად ავტონომიურ ხელოვნურ ინტელექტზე, ახალ ენობრივ მოდელებსა და უსასრულო შესაძლებლობებზე საუბრობს, ტექნოლოგიური პროგრესის უდიდეს მიღწევებს კვლავ იაფი, გლობალური ინფრასტრუქტურა კვებავს. ჩვენ წინაშეა ახალი ტიპის ეკონომიკური პარადოქსი: უმაღლესი ტექნოლოგიების შესაქმნელად კომპანიებს სჭირდებათ ადამიანების კოლოსალური რაოდენობა, რომელთა ერთადერთი მიზანი მოდელების ტრენინგია. ეს ხალხი ასრულებს იმდენად რუტინულ და დამღლელ სამუშაოს, რაზეც წარსულში მუშახელი ქარხანაში ოცნებობდა, რომ თავიდან აეცილებინა. დღეს ეს "ციფრული ქარხნები" მიმოფანტულია მთელ მსოფლიოში. ადამიანები მთელი დღის განმავლობაში სხედან მონიტორებთან, სისტემატურად ასწორებენ AI-ის მიერ დაგენერირებულ ტექსტებს, ახარისხებენ სურათებს, აფასებენ უსაფრთხოებას და, რაც ყველაზე ირონიულია, თავადვე წვრთნიან სწორედ იმ ალგორითმებს, რომლებიც სავარაუდოდ უახლოეს წლებში მათსავე პროფესიებს მთლიანად გაანადგურებს ან ჩაანაცვლებს.
ამ ეკოსისტემაში Mercor მხოლოდ მარტივი სტარტაპი არ არის; ის წარმოადგენს უდიდესი გიგანტების, როგორიცაა OpenAI და Anthropic, ძირითად საყრდენს. რატომ სჭირდებათ ამ კომპანიებს ამდენი ადამიანი? საქმე ისაა, რომ ხელოვნური ინტელექტის ნეიროქსელები (LLMs) თავისთავად არ განასხვავებენ სიმართლეს და სიცრუეს, ეთიკას და არაეთიკურობას. მათ სჭირდებათ ადამიანური ფილტრი. კონტრაქტორები მთელი პლანეტიდან, დაწყებული განვითარებადი ქვეყნებიდან დამთავრებული ამერიკის კონტინენტით, მონაწილეობენ RLHF (Reinforcement Learning from Human Feedback) პროცესში. ისინი კითხულობენ ჩატბოტის პასუხებს, ანიჭებენ მათ შეფასებებს, ასწორებენ მიკერძოებებს (Bias) და უზრუნველყოფენ მოდელის "გაადამიანურებას". ყოველი ახალი გაუმჯობესება, რომელიც გამოიყურება როგორც ალგორითმული სასწაული, რეალურად ეფუძნება ათასობით საათის ადამიანურ შრომას. ამ შრომის გარეშე მოდელები იქცევიან ქაოტურ, გამოუსადეგარ და ხშირ შემთხვევაში საშიშ სისტემებად. ამიტომ, როცა კომპანიები საუბრობენ იმაზე, რომ მათი გენერაციული მოდელები "თავისით სწავლობენ", ისინი უბრალოდ გვერდს უვლიან იმ ადამიანურ არმიას, რომლის ძალისხმევითაც ეს მოდელები საერთოდ ფუნქციონირებს.
რას ნიშნავს ეს მომავლის ეკონომიკისთვის? პირველ რიგში, ჩვენ ვხედავთ გლობალური ინტელექტუალური შრომის გაუფასურებას და ახალი ტიპის პროლეტარიატის ჩამოყალიბებას - ციფრულ მუშებს. ეს ადამიანები იღებენ ისეთ კომპლექსურ დავალებებს, როგორიცაა კოდის დაწერა მარკირებისთვის, ტექსტების რედაქტირება, სცენარების ანალიზი და ლოგიკური ამოცანების გადაჭრა. მაგრამ მათი შრომის ანაზღაურება და პირობები ხშირად არ შეესაბამება შესრულებული სამუშაოს სირთულეს. მეტიც, სისტემა მთლიანად აგებულია იმაზე, რომ ნებისმიერ წამს შეგიძლია ადამიანის ჩანაცვლება სხვით. გეოგრაფიული საზღვრები წაიშალა; შენ აღარ ხარ დამოკიდებული ლოკალურ ბაზარზე, შეგიძლია დაიქირავო ადამიანი დედამიწის ნებისმიერი წერტილიდან, ვინც ყველაზე დაბალ ფასს შემოგთავაზებს. ეს იწვევს ე.წ. "ხელფასების დემპინგს" (Race to the bottom), სადაც კონკურენცია დადის იმაზე, თუ ვინ არის თანახმა იმუშაოს უფრო იაფად და გაუძლოს უფრო ინტენსიურ ზედამხედველობას. ეს ტენდენცია აჩვენებს, რომ ტექნოლოგიების განვითარების პარალელურად იზრდება სოციალური უთანასწორობაც — სიმდიდრე კონცენტრირდება მცირე ჯგუფის ხელში, ხოლო ინდუსტრიის მამოძრავებელი ძალა სრულად დაუცველი რჩება.
The Verge-ის მიერ ჩატარებული მრავალთვიანი მოკვლევა აჩვენებს მკაფიო და საგანგაშო სურათს: Mercor-ში მომუშავე 30 000-ზე მეტი ადამიანი, რომლებიც 40 სხვადასხვა ქვეყანაში იმყოფებიან, ცხოვრობენ მუდმივი ალგორითმული ტერორის ქვეშ. მათი შრომა სრულად კონტროლდება ავტომატიზებული პროგრამული უზრუნველყოფის მიერ, რომელიც ფიზიკურად უთვლის კლავიატურაზე დაჭერის სიხშირეს და ნებისმიერი, თუნდაც წამიერი პაუზის შემთხვევაში ავტომატურად ამცირებს საათობრივ ანაზღაურებას.
მოულოდნელობისა და აბსოლუტური კონტროლის ილუსტრაცია არის კონკრეტული ფაქტი: გასულ წელს Mercor-მა ვებ-გიგანტისთვის, კონკრეტულად კი Meta-სთვის დასაქმებულთა დიდი რაოდენობა მოიზიდა. საუბარია 5,000 კონტრაქტორის დაქირავებაზე, რომლებსაც საწყის ეტაპზე საკმაოდ კონკურენტუნარიანი ანაზღაურება შესთავაზეს - საათში 21 დოლარი. ეკონომიკური სტანდარტებით, ეს იყო გარანტირებული, სტაბილური შემოსავლის ილუზია, რომელმაც ათასობით ადამიანი მიიზიდა პლატფორმაზე. თუმცა, ციფრულმა რეალობამ ძალზე სწრაფად აჩვენა თავისი ნამდვილი, სასტიკი სახე. ერთ ჩვეულებრივ დილას, ყოველგვარი წინასწარი გაფრთხილების, ახსნა-განმარტების ან მოლაპარაკებების გარეშე, ანაზღაურება შემცირდა 16 დოლარამდე. ეს არ იყო მხოლოდ 5 დოლარიანი კლება; ეს იყო 24%-იანი დანაკარგი თითოეული ადამიანის ბიუჯეტში. ამასთან ერთად, რათა არ მომხდარიყო დასაქმებულთა შორის ინფორმაციის გაცვლა, გაერთიანება ან პროტესტის ორგანიზება, კომპანიის შიდა ჩატის არხები მყისიერად, ღილაკზე ერთი დაჭერით გაქრა. კომუნიკაცია, რომელიც ერთადერთი ხიდი იყო თანამშრომლებსა და კომპანიას შორის, უბრალოდ წაიშალა.
რატომ აქვს საკომუნიკაციო არხების გაქრობას ასეთი დიდი მნიშვნელობა? აქ ვხვდებით ალგორითმული მმართველობის ახალ, უფრო ბნელ ასპექტს, რომელსაც შეგვიძლია ვუწოდოთ 'იზოლირებული კლასტერების სისტემა'. ტრადიციულ კომპანიაში თანამშრომლებს აქვთ ერთმანეთთან კომუნიკაციის საშუალება, შეუძლიათ პროფკავშირების შექმნა ან უბრალოდ უკმაყოფილების გამოთქმა. როდესაც სისტემა შლის შიდა ჩატებს, ის თითოეულ თანამშრომელს აქცევს ატომიზებულ, მარტოხელა ინდივიდად. ეკრანის მეორე მხარეს არსებობს მხოლოდ ინსტრუქცია, დათვლილი წამები კლავიატურაზე და მონაცემთა ნაკადი. როცა 5000-მდე ადამიანს ერთდროულად ამცირებენ ანაზღაურებას და უსპობენ ხმის ამოღების საშუალებას, ეს არის არა ბიზნესის ოპტიმიზაცია, არამედ ძალაუფლების სრული კონცენტრაციის დემონსტრირება. სისტემას აღარ აინტერესებს შენი ემოციური მდგომარეობა ან ფინანსური ვალდებულებები, რადგან თუ შენ უარს იტყვი ამ პირობებზე, რიგში კიდევ ათიათასობით მსურველია, ვინც მზად არის დაიკავოს შენი ადგილი. ეს არის ინდუსტრიული რევოლუციის დროინდელი ექსპლუატაციის დაბრუნება, თუმცა ამჯერად ის შეფუთულია ბრჭყვიალა ტექნოლოგიური ტერმინოლოგიით და სილიკონის ველის ინოვაციური ლოზუნგებით.
ასეთი მოდელი სრულად ეწინააღმდეგება იმ ნარატივს, რომელსაც ჩვენ გვასწავლიან: თითქოს ხელოვნური ინტელექტი ადამიანებს გაათავისუფლებს რუტინული შრომისგან და მოგვცემს დროის კრეატიულად გამოყენების შესაძლებლობას. ამის ნაცვლად, სისტემა ითხოვს უპირობო მორჩილებას და დაუნდობლად სტანდარტიზებულ, მანქანურ სიზუსტეს ცოცხალი ადამიანებისგან. ამ პროცესში ადამიანის გონება ფაქტობრივად გადაიქცა API-ს (აპლიკაციის პროგრამირების ინტერფეისის) ერთგვარ ბიოლოგიურ დანამატად. ტექნოლოგიური გიგანტებისთვის, ეკონომიკურად ნამდვილად მომგებიანია მსგავსი აუტსორსინგ კომპანიების გამოყენება. მათ არ უწევთ გადასახადების, დაზღვევის ან პენსიის გადახდა, რადგან ყველა ადამიანი გაფორმებულია როგორც დამოუკიდებელი კონტრაქტორი (Freelancer). ეს ქმნის იურიდიულ ფარსს, რომელმაც შესაძლებელი გახადა თანამედროვე ეკონომიკის ერთ-ერთი ყველაზე მასიური სისტემური უსამართლობა.
ნებისმიერი ციფრული ინოვაციის უკან უნდა ვეძებოთ მისი ფარული ფასი. როდესაც ხელოვნური ინტელექტი წერს ლექსს, ქმნის კოდს ან ამზადებს ბიზნეს სტრატეგიას წამებში, მნიშვნელოვანია გვახსოვდეს, რომ ეს უნარები მას არ მოსვლია არაფრიდან. ყოველი ლოგიკური ბმული, შესწორებული შეცდომა და გენერირებული ტექსტი დაფუძნებულია ინდოეთში, კენიაში, ფილიპინებსა და მსოფლიოს მრავალ სხვა ქვეყანაში მცხოვრები ათასობით ადამიანის შრომაზე. ისინი დაუღალავად ასწორებენ მოდელის მიგნებებს, ამუშავებენ ინფორმაციას, და სანაცვლოდ იღებენ პირობებს, რომლებიც არცთუ იშვიათად ტრაგიკულ ადამიანურ ისტორიებში გადადის.
დაუსრულებელი მიკრომენეჯმენტისა და წამების სიზუსტით მონიტორინგის გავლენა ადამიანურ ფსიქიკაზე დამანგრეველია. The Verge-ის რეპორტაჟში მოყვანილია ერთ-ერთი ასეთი შემზარავი მაგალითი. ერთ-ერთმა კონტრაქტორმა, პროფესიით სცენარისტმა და მარტოხელა დედამ, ღიად და გულწრფელად ისაუბრა იმ აუტანელ ტერორზე, რომელშიც მას უწევს ცხოვრება და მუშაობა ყოველდღიურად. პროგრამა კლავიატურაზე თითოეულ დაჭერას აფიქსირებს. როდესაც ადამიანის გონება იღლება და მან წამიერად უნდა შეისვენოს, სისტემა მას ტოვებს ანაზღაურების გარეშე. მოხსენებაში აღწერილია სცენა, სადაც ეს კონკრეტული ქალი სამუშაოს დედლაინისა და მუდმივი ფინანსური წნეხის გამო საკუთარ შვილს უყვირებდა მხოლოდ იმიტომ, რომ მას კონცენტრაცია დაერღვა და შეფერხდა ინფორმაციის უწყვეტი დამუშავების პროცესი. ეს აღარ არის მხოლოდ შრომითი დავა - ეს არის ფსიქოლოგიური ძალადობა, რომელიც იმალება ლეგიტიმური ბიზნეს პლატფორმის მიღმა.
ეს ფსიქოლოგიური მდგომარეობა, რომელსაც ექსპერტები "ალგორითმულ სტრესს" უწოდებენ, სწრაფად ვრცელდება. წარმოიდგინეთ, რომ თქვენი მენეჯერი არა ადამიანი, რომელიც ხვდება, რომ თქვენ ავად ხართ ან უბრალოდ გადაღლილი, არამედ ცივი, მათემატიკური ალგორითმია. ეს მანქანა იწერს და აანალიზებს ყოველ თქვენს მოძრაობას, შეცდომას, პაუზას, რათა ზუსტად გამოთვალოს რა თანხა უნდა ჩამოგაჭრათ და საბოლოოდ როდის უნდა გაგანთავისუფლოთ სამსახურიდან. ამ უკიდურესი ეფექტურობის პარალელურად ვხედავთ კაპიტალიზმის საოცარ კონტრასტს: Mercor-ის სამივე დამფუძნებელი გახდა მილიარდერი 21 წლის ასაკში. მათი წარმატება არაორდინალურია და აღიქმება როგორც სილიკონის ველის "ამერიკული ოცნების" განსახიერება. ისინი ამტკიცებენ, რომ მათი პლატფორმა ხსნის კარებს დედამიწის ირგვლივ უამრავი ნიჭიერი ადამიანისთვის, რომლებიც სხვამხრივ ვერასოდეს მიიღებდნენ მონაწილეობას გლობალურ ეკონომიკაში. თუმცა, როდესაც პლატფორმასთან დაკავშირებული წნეხი და მონიტორინგი ადამიანებს უკიდურეს ზღვრამდე მიჰყავს, ეს "კარების გახსნა" უფრო გლობალურ ციფრულ ციხედ იქცევა.
კომპანიის საოცარი ფინანსური წარმატების პარალელურად დაგროვილი უკმაყოფილება უკვე იურიდიულ სიბრტყეში გადავიდა. დღეისათვის კომპანიის წინააღმდეგ სასამართლოში შეტანილია სამი ჯგუფური სარჩელი (Class-action lawsuits), რომლებიც პირდაპირ ადანაშაულებენ სისტემას თანამშრომლების მასობრივ ექსპლუატაციაში. ეს ფაქტი მნიშვნელოვანი პრეცედენტია იმის დასადგენად, შეძლებს თუ არა მოქმედი კანონმდებლობა გაუმკლავდეს ისეთ დეცენტრალიზებულ, ალგორითმულად მართულ კომპანიებს, რომლებიც შლიან თითოეულ ეროვნულ საზღვარს.
რატომ უჭირს არსებულ სამართლებრივ სისტემებს ამ ტიპის ექსპლუატაციასთან ბრძოლა? პასუხი მდგომარეობს იმაში, რომ შრომის კოდექსი შექმნილია ინდუსტრიული და არა პოსტ-ინდუსტრიული, ალგორითმული ეპოქისთვის. როდესაც ადამიანი დაქირავებულია როგორც დამოუკიდებელი კონტრაქტორი საერთაშორისო პლატფორმის მეშვეობით, რომელი ქვეყნის კანონმდებლობა იცავს მას? ვინ დაადგენს მინიმალური ხელფასის ზღვარს გლობალური სოფლის პირობებში? სანამ იურისტები და პოლიტიკოსები ამ კითხვებზე პასუხების მოძებნას ცდილობენ, ან ახალ რეგულაციებზე მუშაობენ (როგორიცაა, მაგალითად, ევროკავშირის Platform Work Directive), დრო გადის და კომპანიები განაგრძობენ უზარმაზარი კაპიტალის აკუმულაციას ადამიანური რესურსის ექსპლუატაციის ხარჯზე. ტექნოლოგიური პროგრესის წინაშე მდგარი ადამიანები არიან იურიდიულ ვაკუუმში, სადაც სილიკონის ველი ქმნის წესებს და დანარჩენი მსოფლიო იძულებულია ამ წესებით ითამაშოს, სანამ მთავრობები სრულყოფილად გაიღვიძებენ.
და ყველაზე მნიშვნელოვანი პარადოქსი: სანამ სასამართლო დავები მიმდინარეობს, სანამ კონტრაქტორები სტრესში მუშაობენ და უკმაყოფილებას გამოხატავენ ანაზღაურების შემცირებისა და ჩატების გათიშვის გამო, AI სახელად Melvin (მელვინი) აგრძელებს შეუსვენებლად მუშაობას. ეს ალგორითმი კვლავ ატარებს გასაუბრებებს და უსვამს ათასობით ახალ კანდიდატს სტანდარტიზებულ, წინასწარ დაპროგრამებულ კითხვებს, რათა შეარჩიოს უწყვეტი მონაცემთა ნაკადის ახალი დამმუშავებლები ძველების ჩასანაცვლებლად. მელვინი არ იღლება, არ ითხოვს შესვენებას, არ აპროტესტებს ხელფასს განაკვეთს და რაც მთვარია, არ უყვირის ბავშვს. ის არის იდეალური შუამავალი, რომელიც იფარებს რეალურ, კორპორატიულ მფლობელებს და მათ პასუხისმგებლობებს. ის იქცევა გადაულახავ აბსტრაქტულ ავტორიტეტად იმ ადამიანებისთვის, ვინც მის გარშემო არსებობს. ეს ქმნის გრძნობათა აბსოლუტურ ასიმეტრიას - მანქანა, რომელიც არ გრძნობს არაფერს, სრულ ძალაუფლებას იღებს ადამიანებზე, რომლებიც გრძნობენ სტრესს, შიშსა და დაუცველობას.
ასეთი მოდელი ეკონომიკისა და საზოგადოებისთვის ნიშნავს, რომ მომავალი მხოლოდ ციფრულ განვითარებაში არ არის. მომავალი დგას იმ ადამიანების ხარჯზე, რომელთა იდენტობაც ნელ-ნელა იკარგება კორპორატიულ ანგარიშგებებში და გრაფიკებში. როცა სისტემა ანგრევს ადამიანების ყოველდღიურობას, რათა ალგორითმმა სწორი წინადადება ააგოს ან სრულყოფილი სურათი დააგენერიროს, ჩვენ უნდა დავსვათ სერიოზული ეთიკური კითხვა: ხელოვნური ინტელექტი გვემსახურება ჩვენ, თუ ჩვენ ვემსახურებით მას? ციფრული შრომის ბაზრის ტრანსფორმაციამ უკვე მიაღწია იმ ნიშნულს, რომ საძირკველში მომუშავე ადამიანები, ანუ მუშათა ახალი კლასი (Platform workers), მოკლებულია ყოველგვარ გავლენას საკუთარ საქმიანობაზე. ისინი ამუშავებენ ინსტრუმენტებს, რომლებიც თავის მხრივ ამუშავებს მათ. მომავლის ავტოკრატია დიდი ალბათობით სწორედ ასე გამოიყურება: არა დიქტატორების გამოსვლებით, არამედ ჩუმი, დაუნდობელი ალგორითმული გადაწყვეტილებებით და შემცირებული საათობრივი ტარიფებით, რასაც წინ უძღვის სამუშაო ჩატების ჩახშობა მოულოდნელი პროტესტის თავიდან ასაცილებლად.
როდესაც ახალი ტექნოლოგია ასეთი მასშტაბით ჩნდება, იგი ყოველთვის მოითხოვს თავის მსხვერპლს. გავიხსენოთ ინდუსტრიული რევოლუციის მიღწევები ტექსტილის ქარხნებში და იქ არსებული გაუსაძლისი პირობები. დღევანდელი RLHF სპეციალისტები და მონაცემთა მარკირების მუშაკები, ფაქტობრივად, 21-ე საუკუნის ტექსტილის ფაბრიკის მუშები არიან. სხვაობა მხოლოდ ისაა, რომ მათი ფაბრიკა მთელ მსოფლიოშია მიმოფანტული და მათი ჩაქუჩი და დაზგა ახლა უბრალო კლავიატურა და მაუსია. მაგრამ ექსპლუატაციის სტრუქტურა უცვლელი რჩება: დაუნდობელი კონტროლი, მიზერული ანაზღაურება და პროდუქტის ღირებულების მიმდინარე განშორება (Alienation) მწარმოებლისგან. მათ არ აქვთ კავშირი საბოლოო პროდუქტთან; მათ მხოლოდ აქვთ კავშირი პატარა, იზოლირებულ გადასამუშავებელ ნაწილებთან. სწორედ ეს აქცევს მათ სისტემისთვის იაფ, მარტივად ჩანაცვლებად და ნებისმიერ მომენტში გასათიშ მონაწილეებად, რომელთა მთავარი დანაშაული ისაა, რომ ისინი მანქანები არ არიან. ეს ყველაფერი უზარმაზარ მორალურ ტვირთს აკისრებს არა მარტო კომპანიებს, არამედ ყველა იმ ინდივიდს თუ ბიზნესს, რომელიც მომავალში ამგვარად ნატრენინგებ ხელოვნურ ინტელექტს გამოიყენებს. შენი ჭკვიანი ასისტენტის უკან, რომელიც ყოველდღიურ პრობლემებს გიგვარებს, რეალური ადამიანის ცრემლი და უკიდურესი გამოფიტვა (Burnout) დგას.
საბოლოო დასკვნა და ჩემი როგორც ანალიტიკოსის გულწრფელი პოზიცია შემდგომში მდგომარეობს: ხელოვნური ინტელექტი, როგორც დამოუკიდებელი და აბსოლუტური სუბიექტი, სტარტაპების მიერ გაყიდული ილუზიაა, რომელსაც მილიარდობით დოლარის ინვესტიცია მოაქვს. ჩვენ უნდა შევწყვიტოთ ტექნოლოგიების რომანტიზება და უარი ვთქვათ მიამიტურ წარმოდგენებზე, თითქოსალ ალგორითმები ზებუნებრივად, საკუთარი ძალებით იზრდებიან ლაბორატორიებში. სინამდვილეში, თანამედროვე ხელოვნური ინტელექტის არქიტექტორები თავიანთ გლობალურ იმპერიებს აშენებენ მილიონობით ადამიანის უხილავი, დაბალანაზღაურებადი და ტოტალურად კონტროლირებადი შრომის ფონზე. ჩვენ არ უნდა მოვტყუვდეთ სილიკონის ველის პრეზენტაციებით, სადაც ყველაფერი ჯადოსნური და პრიალაა. ტექნოლოგიური პროგრესი შორს არის სრული ავტონომიურობისგან, მისი რეალური ფასი იმ ადამიანების დამძიმებულ და განადგურებულ მხრებზე გადის, ვისი ხმაც, წაშლილ შიდა ჩატებთან ერთად, უბრალოდ უჩინარდება მსოფლიოს ისტორიიდან. თუ ჩვენ არ მოვითხოვთ ამ ინდუსტრიისგან აბსოლუტურ გამჭვირვალობას და ადამიანური შრომის სამართლიან დაფასებას, ჩვენი მომავალი ტექნოლოგიური პროგრესი კი არა, გლობალური ექსპლუატაციის ახალი, გაცილებით დაუნდობელი ფორმის ლეგიტიმაცია იქნება.
