ეს მწვანე ჩექმები ეკუთვნოდა ინდოელ ალპინისტს, Indo-Tibetan Border Police-ს თანამშრომელს, რომლის სახელი იყო Tsewang Paljor. ათას ცხრაას ოთხმოცდათექვსმეტი წლის მაისში მისი ექსპედიცია მწვერვალისკენ გაეშურა, მიუხედავად იმისა, რომ ამინდის პროგნოზი უმძიმეს ქარბუქს უწინასწარმეტყველებდა. ჯგუფის წევრები მიზანმიმართულად მიდიოდნენ წინ, რადგან მწვერვალის დაპყრობა მათი უმთავრესი მიზანი იყო. სამმა ალპინისტმა რადიოკავშირით გადასცა ბაზას, რომ მათ წარმატებით მიაღწიეს მწვერვალს და დაიწყეს უკან დაშვება. სამწუხაროდ, ძლიერმა ქარბუქმა და ნულოვანმა ხილვადობამ მათი მარშრუტი მთლიანად მოშალა. უკან დაბრუნება ვერავინ შეძლო, რადგან ექსტრემალური ყინვა და ჟანგბადის ნაკლებობა გადაადგილებას შეუძლებელს ხდიდა. პალჟორი ქარისგან თავის დასაცავად შეძვრა პატარა კირქვის გამოქვაბულში, რომელიც რვა ათას ხუთას მეტრ სიმაღლეზე მდებარეობდა. მან იქ გაატარა თავისი ცხოვრების უკანასკნელი საათები, მარტო, ყინულოვან სიცარიელეში, საიდანაც გამოსვლა ვეღარ შეძლო. ეს ექსპედიცია იყო ერთ-ერთი ყველაზე ტრაგიკული ფურცელი ევერესტის დაპყრობის ისტორიაში, რომელმაც აჩვენა, თუ რამდენად სწრაფად შეიძლება შეიცვალოს მდგომარეობა მთაზე. ინდოელი მესაზღვრეების ჯგუფი შედგებოდა გამოცდილი და ფიზიკურად ძლიერი წევრებისგან, თუმცა ბუნების სტიქიამ მათი მომზადება უსარგებლო გახადა. ქარბუქის სიძლიერე იმდენად დიდი იყო, რომ ტემპერატურა მყისიერად დაეცა კატასტროფულ ნიშნულამდე, რაც იწვევდა სუნთქვის მყისიერ გაძნელებას. პალჟორი სულ რაღაც ოცდარვა წლისა იყო, როდესაც ეს ტრაგედია მოხდა, და მისი ახალგაზრდული ძალა უძლური აღმოჩნდა საჰაერო მასების მძვინვარების წინაშე. პალჟორის მიერ შერჩეული თავშესაფარი იყო ერთადერთი მცირე ნიშა, რომელიც მას ქარის პირდაპირი დარტყმისგან იცავდა, თუმცა ყინვისგან თავის დაღწევა იქ შეუძლებელი აღმოჩნდა. მისი გარდაცვალება მოხდა ჩუმად, როდესაც ორგანიზმმა ჟანგბადის მწვავე დეფიციტისა და ჰიპოთერმიის გამო ფუნქციონირება შეწყვიტა. ეს ტრაგედია გახდა შეხსენება იმისა, რომ მწვერვალზე ასვლა მხოლოდ გზის ნახევარია, ნამდვილი გამარჯვება კი უკან მშვიდობით დაბრუნებაა, რასაც ბევრი მთამსვლელი ვერ აფასებს.
ინდოელი ალპინისტის საბედისწერო ასვლა
დაღუპვის შემდეგ, სხეული დარჩა ზუსტად იმ პოზაში, რომელშიც სიკვდილმა იპოვა იგი. პალჟორი გვერდზე იწვა, თავშესაფრის სიღრმეში შეკუმშული, მისი კაშკაშა მწვანე ჩექმები კი გამოქვაბულის შესასვლელიდან გარეთ იყურებოდა. რადგან მარშრუტი უშუალოდ ამ ნიშის გვერდით გადიოდა, ყველა ალპინისტს უწევდა მისთვის გვერდის ავლა. დროთა განმავლობაში ეს ადგილი ოფიციალურ რუკებზეც კი მონიშნეს, როგორც Green Boots. ალპინისტები მოდიოდნენ აქ, ხედავდნენ ამ ჩექმებს და ხვდებოდნენ, რომ მწვერვალამდე სულ ცოტა რჩებოდა. ეს იყო ერთგვარი ფსიქოლოგიური ორიენტირი, რომელიც აფრთხილებდა ყველას სიკვდილის სიახლოვის შესახებ, თუმცა ამავდროულად ამხნევებდა მათ, ვინც მიზნამდე მიღწევას ცდილობდა. სხეულის ჩამოტანა ქვემოთ ვერ მოხერხდა, რადგან ასეთ სიმაღლეზე ნებისმიერი ზედმეტი მოძრაობა ადამიანის სიცოცხლის ფასად ფასდება. გარემომცველი პირობები არ იძლევა საშუალებას, რომ მოხდეს სხეულის ჩვეულებრივი დაკრძალვა ან ევაკუაცია, რადგან ვერტმფრენები ასეთ სიმაღლეზე ვერ ახერხებენ ფრენას ჰაერის დაბალი სიმკვრივის გამო. მყინვარზე მყოფი სხეულები ინარჩუნებენ პირვანდელ სახეს ათწლეულების განმავლობაში, რადგან დაბალი ტემპერატურა და მშრალი ჰაერი ხელს უშლის ბუნებრივ დაშლას. პალჟორის მწვანე ჩექმები იქცა თითქმის მითიურ სიმბოლოდ, რომლის შესახებაც ლეგენდები ვრცელდებოდა ალპინისტთა წრეებში. ყოველ ახალ სეზონზე, გიდები და სპორტსმენები ამოწმებდნენ, თუ რამდენად უცვლელად იდო სხეული თავის ადგილას. ამგვარმა ექსპოზიციამ გამოიწვია არაერთგვაროვანი რეაქცია საზოგადოებაში, სადაც ბევრი მიიჩნევდა, რომ სხეულის ამგვარად დატოვება გარდაცვლილის ხსოვნის შეურაცხყოფა იყო. თუმცა, რეალობამ და მთის მკაცრმა კანონებმა აიძულა ადამიანები შეგუებოდნენ ამ მოცემულობას და მიეღოთ იგი, როგორც ევერესტის განუყოფელი ნაწილი, რომელიც ყოველწლიურად ათობით ახალ მსხვერპლს ითხოვს.
ევერესტის ჩრდილოეთ მარშრუტზე, რვა ათას ხუთას მეტრის სიმაღლეზე მდებარე კირქვის გამოქვაბული თითქმის ორი ათწლეულის განმავლობაში წარმოადგენდა ყველაზე ცნობილ ბუნებრივ ორიენტირს, რომელსაც ყველა ალპინისტი გვერდს უვლიდა.
ეს ყინულოვანი სამარე მდებარეობს სივრცეში, რომელსაც სიკვდილის ზონას უწოდებენ. ეს არის რვა ათასი მეტრის ზემოთ არსებული ტერიტორია, სადაც ადამიანის გადარჩენა ჟანგბადის გარეშე ფიზიკურად შეუძლებელია. ამ სიმაღლეზე ატმოსფერული წნევა იმდენად დაბალია, რომ ჰაერში არსებული ჟანგბადის რაოდენობა ზღვის დონეზე არსებული ჟანგბადის მხოლოდ მესამედს შეადგენს. ადამიანის ფილტვები და ტვინი განიცდის უმძიმეს შიმშილს, სხეული კი წამებში კარგავს სითბოს. ნებისმიერი ფიზიკური დატვირთვა მოითხოვს კოლოსალურ ენერგიას, რაც ალპინისტს სწრაფად ფიტავს. გაყინული ადამიანის სხეული, რომელიც ჩვეულებრივ პირობებში შესაძლოა ოთხმოცი კილოგრამი იყოს, ას კილოგრამზე მეტ ყინულოვან მკვდარ ტვირთად იქცევა. მისი ტრანსპორტირება მყინვარიდან მოითხოვს ათობით ალპინისტის ერთობლივ, კოორდინირებულ მუშაობას, რაც რვა ათას მეტრზე ხშირად ორმაგ სიკვდილს ნიშნავს მაშველებისთვის. ამ სიმაღლეზე ადამიანის გონება იწყებს არევას, გადაწყვეტილებების მიღების უნარი კი მკვეთრად მცირდება. ნებისმიერი მცირე შეცდომა, მაგალითად, ხელთათმანის დაკარგვა ან ტემპის შენელება, შეიძლება ფატალურად დასრულდეს. სიკვდილის ზონა არ პატიობს სისუსტეს და არ იძლევა შეცდომების გამოსწორების საშუალებას. მყინვარის ციცაბო ფერდობები და ყინულის ნაპრალები ქმნის დამატებით ბარიერებს, რომელთა გადალახვაც დაღლილი ალპინისტისთვის თითქმის შეუძლებელია. მაშველები, რომლებიც ცდილობენ სხეულების ჩამოტანას, ხშირად თავად ხდებიან მთის მსხვერპლი, რის გამოც ბევრი ექსპედიცია უარს ამბობს ასეთი ოპერაციების განხორციელებაზე. პირადი უსაფრთხოების წესები მოითხოვს, რომ ყოველმა ალპინისტმა იზრუნოს მხოლოდ საკუთარ თავზე, რადაც სხვისი დახმარება ამ პირობებში საკუთარი სიცოცხლის გაწირვის ტოლფასია. ეს დაუნდობელი ფაქტორი ქმნის მორალურ დილემას, რომლის გადაჭრაც ალპინიზმის ფილოსოფიის ერთ-ერთი ყველაზე რთული საკითხია.
სიკვდილის ზონა: რვა ათასი მეტრის საზღვარი
სიკვდილის ზონაში ადამიანის ორგანიზმი ნელ-ნელა კვდება ყოველ წუთს. უჯრედები ვერ იღებენ საკმარის ენერგიას, გული კი მუშაობს ზღვარზე, რათა სისხლი მიაწოდოს ტვინსა და კიდურებს. ასეთ პირობებში იწყება ჰალუცინაციები, გონების დაკარგვა და ფილტვების მწვავე შეშუპება. ალპინისტები, რომლებიც ამ ზონაში შედიან, იყენებენ ჟანგბადის ბალონებს, თუმცა ეს მხოლოდ დროებითი დამხმარე საშუალებაა. თუ ბალონი დაცარიელდა ან აპარატურა გაფუჭდა, სიკვდილი რამდენიმე საათში დგება. სხეულის გაყინვა ხდება მომენტალურად, სისხლის მიმოქცევის გაჩერებისთანავე. სწორედ ამიტომ, ევერესტზე დაღუპული ადამიანების უმეტესობა რჩება ზუსტად იქ, სადაც მათ სიცოცხლე დასრულდა. მთა იქცევა გიგანტურ, ბუნებრივ საყინულედ, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში ინახავს გარდაცვლილთა სხეულებს უცვლელ მდგომარეობაში. ამ სიმაღლეზე ფიზიკური კანონები სხვაგვარად მუშაობს, რაც ართულებს ნებისმიერ საქმიანობას. ჟანგბადის ნაკლებობა იწვევს ჰიპოქსიას, რომელიც თითქმის მთლიანად აქვეითებს კოორდინაციასა და აზროვნებას. ადამიანი ხდება აპათიური, ეუფლება უცნაური ძილიანობა და კარგავს გადარჩენის ინსტინქტს. გაყინული სხეულების შენახვა ხდება აბსოლუტური მშრალი ყინვის პირობებში, რაც მათ თითქმის უცვლელ მუმიებად აქცევს. ეს გარემოება ხელს უშლის ბიოლოგიურ დაშლას, რის გამოც სხეულები ათწლეულების განმავლობაში ინარჩუნებენ თავდაპირველ ფორმასა და ფერებს. ალპინისტები ხშირად ხედავენ გარდაცვლილებს, რომელთა ტანსაცმელიც კი არ არის გაცვეთილი, რაც ქმნის ილუზიას, თითქოს ტრაგედია სულ რამდენიმე წუთის წინ მოხდა. ეს ვიზუალური ეფექტი უდიდეს ფსიქოლოგიურ გავლენას ახდენს ყველაზე, ვინც ამ გზას გადის.
სიკვდილის ზონაში ნებისმიერი საევაკუაციო ოპერაცია დაკავშირებულია სასიკვდილო რისკთან, რადგან მაშველების ფიზიკური რესურსი ამ სიმაღლეზე პრაქტიკულად ამოწურულია და საკუთარი სხეულის გადაადგილებაც კი გმირობას უტოლდება.
ყველაზე საშინელი ტრაგედია ამ გამოქვაბულში ათი წლის შემდეგ, ორი ათას ექვს წელს მოხდა. ბრიტანელი ალპინისტი, David Sharp, რომელიც დამოუკიდებლად ცდილობდა მწვერვალის დაპყრობას, მძიმე მდგომარეობაში აღმოჩნდა. მან ენერგია დაკარგა და დასასვენებლად ზუსტად იმავე გამოქვაბულში ჩამოჯდა, სადაც ცევანგ პალჟორის სხეული ესვენა. შარპს ჟანგბადი გაუთავდა, მისი სხეული კი ნელ-ნელა გაიყინა. იმ დღეს მწვერვალისკენ მიმავალმა ორმოცზე მეტმა ალპინისტმა ჩაუარა მას გვერდით. ზოგიერთმა მათგანმა მოგვიანებით განაცხადა, რომ მათ გამოქვაბულში მჯდომი ადამიანი უკვე გარდაცვლილი მწვანე ჩექმები ეგონათ. მათ იფიქრეს, რომ ეს იყო ძველი, გაყინული სხეული, რომელიც წლების განმავლობაში იდო იქ, და ამიტომ დახმარება არც კი უცდიათ. შარპმა იქ გაატარა თავისი უკანასკნელი საათები, როცა მის გვერდით ათობით ადამიანი მიდიოდა წარმატების მისაღწევად. ეს ფაქტი გახდა ერთ-ერთი ყველაზე დიდი სკანდალის მიზეზი მთამსვლელობის ისტორიაში, რომელმაც აჩვენა სპორტის კომერციალიზაციის მძიმე შედეგები. ბევრი ალპინისტი ისე იყო ფოკუსირებული საკუთარ მიზანზე, რომ მათ უბრალოდ არ სურდათ დროისა და რესურსების დაკარგვა სხვის დასახმარებლად. დევიდ შარპის მდგომარეობა იყო კრიტიკული, თუმცა ადრეული ჩარევის შემთხვევაში მისი გადარჩენა შესაძლებელი იქნებოდა, რადგან მისი გონება ჯერ კიდევ მუშაობდა. გარდაცვლილის იდენტიფიკაცია მოხდა მხოლოდ მისი პირადი ნივთების მიხედვით, რამაც კიდევ უფრო გაამძაფრა ტრაგედიის მასშტაბები. ეს შემთხვევა გახდა შეხსენება იმისა, რომ ევერესტზე წარმატება ზოგჯერ ადამიანობის დაკარგვის ფასად მიიღწევა, რაც კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს მთელი ამ ინდუსტრიის მორალურ საფუძვლებს. საზოგადოების მხრიდან გამოთქმული კრიტიკა მიმართული იყო კონკრეტული ექსპედიციების გიდებისა და მონაწილეებისკენ, რომლებმაც უარი თქვეს ჰუმანიტარულ მოქმედებებზე საკუთარი კომერციული ინტერესების გამო. შარპის დედამ მოგვიანებით განაცხადა, რომ პასუხისმგებლობა მხოლოდ თავად მის შვილს ეკისრებოდა, რადგან მან გადაწყვიტა მარტო ასულიყო მთაზე გიდების გარეშე.
ათი წლის შემდეგ: დევიდ შარპის ტრაგედია
დევიდ შარპის სიკვდილმა მსოფლიოში უდიდესი ეთიკური დისკუსია გამოიწვია. საზოგადოება სვამდა კითხვას, თუ როგორ შეეძლო ორმოცზე მეტ ადამიანს გვერდი აევლო მომაკვდავი კაცისთვის მწვერვალის დაპყრობის მიზნით. ზოგიერთი ალპინისტი თავს იმართლებდა იმით, რომ ექსტრემალურ სიმაღლეზე სხვა ადამიანის დახმარება პრაქტიკულად შეუძლებელია და ეს ორმაგ მსხვერპლს გამოიწვევდა. თუმცა, ფაქტი, რომ გაყინული ორიენტირი გამოიყენეს ცოცხალი ადამიანის იგნორირებისთვის, აჩვენებს ევერესტის კომერციალიზაციის მძიმე მორალურ მხარეს. მწვერვალისკენ სწრაფვამ ადამიანები აიძულა დაევიწყებინათ ჰუმანურობა. კირქვის გამოქვაბული გახდა არა მხოლოდ ფიზიკური საფრთხის, არამედ მორალური კრიზისის სიმბოლოც. ალპინისტთა დიდი ნაწილი მიიჩნევს, რომ ევერესტზე შეიქმნა განსაკუთრებული, ეგოისტური გარემო, სადაც ტრადიციული მთამსვლელობის ეთიკა აღარ მუშაობს. თანხები, რომლებსაც ადამიანები იხდიან ასვლის უფლებისთვის, მათ უჩენს ილუზიას, რომ წარმატება გარანტირებული უნდა იყოს ნებისმიერ ფასად, რაც მათ გონებას ბინდავს. ეს ფსიქოლოგიური დამოკიდებულება იწვევს იმას, რომ სხვისი სიცოცხლე ნაკლებად ფასობს, ვიდრე საკუთარი მიზნის მიღწევა. ცნობილმა ალპინისტებმა, მათ შორის სერ ედმუნდ ჰილარიმ, მკაცრად დაგმეს ექსპედიციის წევრების ქმედება და განაცხადეს, რომ მწვერვალზე ასვლა არ ღირს ადამიანის სიცოცხლედ. შარპის ტრაგედიამ აიძულა საერთაშორისო ფედერაციები გადაეხედათ უსაფრთხოებისა და ეთიკის წესები, თუმცა რეალური ცვლილებების მიღწევა პრაქტიკაში კვლავ რთულ გამოწვევად რჩება, რადგან მთაზე კონტროლის მექანიზმები შეზღუდულია. ეს საკითხი კვლავ რჩება მწვავე სადისკუსიო თემად ყოველი ახალი სეზონის წინ, როდესაც ასობით ალპინისტი ემზადება მსოფლიოს უმაღლესი მწვერვალის დასაპყრობად, რათა გამოსცადონ საკუთარი ფიზიკური თუ მორალური საზღვრები.
მსოფლიოს უმაღლეს მწვერვალზე წარმატების ამბიციამ ხშირად შეიძლება გადაწონოს ადამიანური თანაგრძნობა, რაც ევერესტს აქცევს არა გმირობის, არამედ ეგოიზმის დაუნდობელ არენად.
ევერესტის ფერდობებზე დღესდღეობით ორასზე მეტი გარდაცვლილი ალპინისტის სხეული რჩება, რომელთა უმეტესობა კვლავ იმ ადგილას დევს, სადაც ისინი დაეცნენ.
ორი ათას თოთხმეტ წელს ჩინურმა ექსპედიციამ მიიღო გადაწყვეტილება, რომ ეს საზარელი სიმბოლო მარშრუტიდან მოეშორებინა. მათ პალჟორის სხეულს ქვები და თოვლი მიაყარეს, რითაც კაშკაშა მწვანე ჩექმები მხედველობის არიდან გაქრა. მიუხედავად ამისა, ეს ადგილი კვლავ რჩება ყველა ალპინისტის რუკასა და მეხსიერებაში. სახელი მწვანე ჩექმები კვლავ გამოიყენება მარშრუტის აღსაწერად, რადგან ისტორია, რომელიც ამ გამოქვაბულს უკავშირდება, შეუძლებელია წაიშალოს. მწვანე ჩექმები იქცა ევერესტის დაუნდობელი რეალობის მთავარ შეხსენებად, რომელიც აფრთხილებს ყოველ ახალ მაძიებელს, რომ მთა შეცდომებს არ პატიობს. სხეულის დაფარვის გადაწყვეტილება მიღებულ იქნა ოჯახის წევრებისა და კოლეგების თხოვნის საფუძველზე, რათა დასრულებულიყო გარდაცვლილის საჯარო ექსპოზიცია. ეს ნაბიჯი იყო მცდელობა დაებრუნებინათ ღირსება გარდაცვლილი ადამიანისთვის, თუმცა მყინვარზე დარჩენილი სხვა ასობით სხეული კვლავ აგრძელებს მარკირებას. ევერესტის ჩრდილოეთ და სამხრეთ მარშრუტები სავსეა მსგავსი ტრაგიკული ისტორიებით, რომლებიც მწვერვალის ნამდვილ სახეს აჩვენებენ. მწვანე ჩექმების გაქრობით დასრულდა მთამსვლელობის ერთი ეპოქა, სადაც კონკრეტული ადამიანი იყო გზამკვლევი, თუმცა ევერესტის მკაცრი ბუნება და მისი საფრთხეები კვლავ უცვლელი რჩება. ყოველ წელს, ახალი თაობა, რომელიც მთაზე ასვლას ცდილობს, ეჯახება იგივე ფიზიკურ და მორალურ გამოწვევებს, რაც ამ ისტორიამ ასე ნათლად გამოავლინა. მყინვარზე დარჩენილი ქვები და თოვლი დროთა განმავლობაში შესაძლოა გადაადგილდეს ქარის გამო, თუმცა მორალური გაკვეთილი კვლავ მყარად დევს ევერესტის ისტორიაში და ახსენებს ყველას, რომ მწვერვალის დაპყრობა არ უნდა მოხდეს ადამიანობის დაკარგვის ხარჯზე.
თოვლითა და ქვებით დაფარული სხეული შესაძლოა აღარ ჩანდეს ვიზუალურად, თუმცა მისი სახელი სამუდამოდ დარჩება მსოფლიოს უმაღლესი მწვერვალის რუკაზე, როგორც გაფრთხილება ადამიანური ამბიციის საზღვრების შესახებ.
