ცნობილმა ეკონომიკურმა მიმომხილველმა, ედუარდო პორტერმა (Eduardo Porter) გამოაქვეყნა სრული ანალიზი, რომელიც ცივ წყალს ასხამს სილიკონის ველის უტოპიურ დაპირებებს. მისი არგუმენტი მარტივია, მაგრამ უმოწყალოდ ლოგიკური: თანამედროვე კაპიტალისტურ სისტემაში, თუ არ გაქვს სამსახური, არ გაქვს ხელფასი; თუ არ გაქვს ხელფასი, არ გაქვს წვდომა საბაზისო კვებასა და საცხოვრებელზე. როდესაც ტექნოლოგიური გიგანტები საუბრობენ ე.წ. "უნივერსალურ საბაზისო შემოსავალზე" (UBI), როგორც პრობლემის გადაჭრის უნივერსალურ გზაზე, ისინი ჩუმად გვერდს უვლიან ერთ უმნიშვნელოვანეს დეტალს — საიდან უნდა მოვიდეს ფული, რომელიც მილიარდობით უმუშევარ ადამიანს გამოკვებავს?
დღევანდელი მონაცემებით, ამერიკის შეერთებული შტატები ფედერალური გადასახადების სახით აგროვებს მთლიანი შიდა პროდუქტის (GDP) 26%-ზე ნაკლებს. რაც შეეხება კაპიტალის მოგების გადასახადს — მაჩვენებელს, რომელიც ყველაზე მეტად ეხება ტექნოლოგიურ მილიარდერებს — ის ძლივს აღწევს 2%-ს.
იმისათვის, რომ სახელმიფომ შეძლოს საკუთარი მოსახლეობის გამოკვება იმ ეპოქაში, სადაც ალგორითმები ასრულებენ ყველა ეკონომიკურ სამუშაოს, ეს პროცენტული მაჩვენებლები პრაქტიკულად ერთ ღამეში უნდა გასამმაგდეს. მოდით, ლოგიკურად მივყვეთ ამ სცენარს. ვინ უნდა გადაიხადოს ტრილიონობით დოლარი გადასახადების სახით? პასუხი თითქოს ნათელია — კომპანიებმა, რომლებიც ფლობენ ამ ალგორითმებს. მაგრამ ისტორია საპირისპიროს გვიჩვენებს. ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციამ (OECD) წლების განმავლობაში შეიმუშავა გლობალური საგადასახადო შეთანხმება, რომლის მიზანიც ამერიკული ტექნოლოგიური გიგანტების პირდაპირი დაბეგვრა იყო ევროპასა და მსოფლიოს სხვა ნაწილებში. თუმცა, 2025 წელს შეერთებულმა შტატებმა ოფიციალურად დატოვა ეს შეთანხმება მას შემდეგ, რაც წამყვანი ტექნოლოგიური კომპანიების დონორებმა ლობისტურ კამპანიებში 400 მილიონზე მეტი დოლარი დახარჯეს.
ეს არის ისტორიული პრეცედენტი, რომელიც აჩვენებს, თუ როგორ მუშაობს რეალური პოლიტიკური ძალაუფლება. როდესაც სისტემა დგება არჩევანის წინაშე — გაზარდოს გადასახადები ტექნოლოგიურ ელიტაზე კეთილდღეობის გასანაწილებლად, თუ დაიცვას კორპორატიული მოგება — სისტემა ირჩევს მეორეს. ეს ნიმუში არსად წასულა. United Nations-ის გენერალურმა მდივანმა, ანტონიო გუტერეშმა (Antonio Guterres), გასულ კვირას ნიუ-დელიში გამართულ გლობალურ სამიტზე პირდაპირ და დასკვნითად გააფრთხილა მსოფლიო ლიდერები: ხელოვნური ინტელექტის მომავალი, და შესაბამისად, კაცობრიობის ეკონომიკური ბედი, არ შეიძლება გადაწყდეს ერთი მუჭა ქვეყნების ან რამდენიმე მილიარდერის შეხვედრების ოთახებში. თუმცა, მისი ეს გაფრთხილებაც, როგორც წესი, მხოლოდ დიპლომატიურ სიტყვებად რჩება, რადგან გაეროს არ გააჩნია არანაირი სტრუქტურული მექანიზმი, დაავალდებულოს კერძო კორპორაციები საკუთარი ალგორითმების სოციალიზაციაზე.
ყველაზე საშიში ტენდენცია, რომელიც ახლა იკვეთება, არის ე.წ. "მეორე გეგმა" (Plan B). სანამ OpenAI-ის ხელმძღვანელი Sam Altman საჯაროდ აცხადებს, რომ AI მალე ყველას გაგვამდიდრებს და დაასრულებს სიღარიბეს, იგივე ტექნოლოგიური ელიტა ჩუმად იშენებს პირად სუვერენულ სახელმწიფოებს. დღეს, ამწუთას, მილიარდერები აფინანსებენ ინფრასტრუქტურულ პროექტებს გრენლანდიის იზოლირებულ ტერიტორიებზე და ქმნიან სპეციალურ კერძო იურისდიქციებს ჰონდურასში. ჩნდება სრულიად ლოგიკური კითხვა: რატომ აშენებენ გადაუდებელი ევაკუაციის ბუნკერებსა და კერძო ქალაქებს ის ადამიანები, რომლებიც საჯაროდ სიმდიდრის უტოპიურ გადანაწილებას გვპირდებიან? როგორც ჩანს, მათ, ვისაც ყველაზე კარგად ესმით რა შეუძლია მოიტანოს მასიურმა ტექნოლოგიურმა უმუშევრობამ, არ სჯერათ საკუთარი დანერგილი PR ნარატივის და სანაცვლოდ გამოსასვლელ კარებს აშენებენ.
დავფიქრდეთ, რა ხდება იმ შემთხვევაში, თუ მთავრობები ვერ ახერხებენ ახალი გადასახადების დაწესებას და UBI (უნივერსალური საბაზისო შემოსავალი) ისევ თეორიად რჩება? ჩვენ ვიღებთ ნეო-ფეოდალიზმის თანამედროვე ვერსიას. ეკონომიკა განიყოფა ორ მკვეთრ, შეუთავსებელ კლასად: ალგორითმების, მონაცემთა ცენტრებისა და ინტელექტუალური საკუთრების მფლობელები (ახალი არისტოკრატია) და მოსახლეობის უდიდესი უმრავლესობა, რომლის უნარებსაც ბაზარზე ნულოვანი ღირებულება აქვს. ფიზიკური შიმშილის საფრთხე, რომელიც თანამედროვე დასავლურ საზოგადოებას დავიწყებული ჰქონდა, კვლავ უბრუნდება პოლიტიკურ წესრიგს. და როდესაც დგება არჩევანი ვინ მიიღოს რესურსი და ვინ არა, ეს გადაწყვეტილება მიიღება არა დემოკრატიული არჩევნებით, არამედ იმ ალგორითმების მიერ, რომლებიც ყოველდღიურად ანაწილებენ ლოჯისტიკურ მომარაგებას.
საბოლოო სურათი ასეთია: ერთადერთი ეკონომიკური გეგმა, რომელიც ამჟამად მაგიდაზე დევს, არის ილუზორული იმედი, რომ ჩვენ უბრალოდ ტექნოლოგიურ მილიარდერებს ზრდილობიანად ვთხოვთ სიმდიდრის გაზიარებას, და ისინიც რატომღაც უარს იტყვიან საკუთარ მოგებაზე. ისტორიამ არაერთხელ დაამტკიცა, რომ კაპიტალი არასოდეს თმობს ძალაუფლებას საკუთარი ნებით. ედუარდო პორტერის სტატია The Guardian-ში არ არის უბრალოდ თეორიული მსჯელობა — ეს არის სასწრაფო განგაშის სიგნალი. კითხვა "ვინ წყვეტს ვის ერგება საჭმელი?" არ უნდა იყოს პასუხგაუცემელი, რადგან თუ პასუხს ჩვენ არ გავცემთ, მას ჩვენს მაგივრად ალგორითმების მფლობელები გასცემენ. და მათი პასუხი, სავარაუდოდ, არც ისე ჰუმანური იქნება, როგორც ამას OpenAI-ს პრესრელიზები გვპირდება. ეს არ არის რიტორიკული საკითხი, ეს არის ჩვენი ეპოქის ყველაზე მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ბრძოლა, რომლის შედეგებიც განსაზღვრავს კაცობრიობის დიდი ნაწილის ფიზიკურ გადარჩენას.
იმისათვის, რომ სრულად გავიგოთ ამ კრიზისის მასშტაბი, აუცილებელია გავავლოთ პარალელები წინა ინდუსტრიულ რევოლუციებთან. პირველი ინდუსტრიული რევოლუციის დროს, როდესაც ორთქლის მანქანებმა ფიზიკური შრომის ავტომატიზაცია მოახდინეს, გაჩნდა ლუდიტების (Luddites) მოძრაობა, რომლებიც ანადგურებდნენ დაზგებს, რადგან ეშინოდათ საკუთარი სამუშაოს დაკარგვის. თუმცა, ისტორიამ აჩვენა, რომ ტექნოლოგიამ შექმნა უფრო მეტი ახალი სამუშაო ადგილი, ვიდრე გაანადგურა. ფიზიკური შრომა ჩანაცვლდა ინტელექტუალური და მენეჯერული შრომით. დღევანდელი სიტუაცია კი ფუნდამენტურად განსხვავებულია. ხელოვნური ინტელექტი არ ანაცვლებს მხოლოდ კუნთებს, ის ანაცვლებს კოგნიტურ უნარებს. The Guardian-ის ანალიტიკოსები ხაზს უსვამენ ერთ საგანგაშო ფაქტს: ისტორიაში პირველად ჩვენ ვქმნით ტექნოლოგიას, რომელიც არა მხოლოდ უფრო სწრაფად მუშაობს, არამედ უფრო სწრაფად სწავლობს. როდესაც ტექნოლოგიას შეუძლია დაეუფლოს ნებისმიერ ახალ პროფესიას იმაზე სწრაფად, ვიდრე ადამიანს სჭირდება უნივერსიტეტის დამთავრება, მითი "რეკვალიფიკაციის" (Reskilling) შესახებ უბრალოდ კარგავს აზრს.
მოდით, ახლა ვისაუბროთ ე.წ. "სოციალურ კონტრაქტზე" (Social Contract). თანამედროვე ცივილიზაცია დაფუძნებულია ერთ მარტივ შეთანხმებაზე: მოქალაქე მუშაობს, იხდის გადასახადებს და სანაცვლოდ იღებს დაცვას, ინფრასტრუქტურას და პენსიას სახელმწიფოსგან. რა ემართება ამ კონტრაქტს, როდესაც მოქალაქის შრომა აღარ არის საჭირო ეკონომიკის ფუნქციონირებისთვის? სახელმწიფო კარგავს თავის ძირითად შემოსავლის წყაროს — საშემოსავლო გადასახადს. ეკონომისტების გამოთვლებით, აშშ-ის ბიუჯეტის უდიდესი ნაწილი სწორედ საშუალო კლასის საშემოსავლო გადასახადებზე დგას და არა კორპორატიულ მოგებაზე. თუ საშუალო კლასი გაქრება მყისიერი ავტომატიზაციის გამო, ფიზიკურად აღარ იარსებებს ფული გზების, სკოლების და პოლიციის შესანახად. ეს არ არის შორეული დისტოპია, ეს არის მარტივი მათემატიკა, რომელსაც სახელმწიფოები ჯერ კიდევ ვერ უსწორებენ თვალს.
მსოფლიო ეკონომიკური ფორუმის (WEF) უახლესი მონაცემებით, მომდევნო 5 წლის განმავლობაში ავტომატიზაციის მაჩვენებელი გაიზრდება, ხოლო ტრადიციული საოფისე ფუნქციების 30%-ზე მეტი სრულად არარელევანტური გახდება, რაც საფრთხეს უქმნის გლობალური ეკონომიკის სტაბილურობასა და საპენსიო ფონდების ფუნქციონირებას.
დავუბრუნდეთ კითხვას — "ვინ შეჭამს?" (Who Eats?). ედუარდო პორტერი მიანიშნებს, რომ რესურსების განაწილება სერიოზულ იარაღად იქცევა პოლიტიკურ ასპარეზზე. როდესაც საზოგადოების 80% ხდება დამოკიდებული სახელმწიფო ან კორპორატიულ სუბსიდიაზე (UBI), ეს 80% კარგავს ყველანაირ პოლიტიკურ ბერკეტს. გაფიცვა შეუძლებელია, რადგან არ მუშაობ; ბოიკოტი რთულია, რადგან შენი მსყიდველობითი უნარი ისედაც მინიმალურია. ერთადერთი რაც გრჩება — ხმის მიცემის უფლებაა, თუმცა როდესაც საარჩევნო კამპანიები სრულად კონტროლდება ალგორითმების მიერ გენერირებული მიკრო-ტარგეტირებული პროპაგანდით, დემოკრატიული პროცესიც ილუზიად იქცევა. კონტროლი კვების ჯაჭვზე, ამ შემთხვევაში სუბსიდიების გაცემაზე, ნიშნავს აბსოლუტურ კონტროლს მოსახლეობის ქცევაზე, რაც პირდაპირ გზას ხსნის ახალი ტიპის, ტექნოლოგიური ტოტალიტარიზმისკენ, სადაც "სისტემის მორჩილება" ხდება კვების ერთადერთი გარანტია.
გლობალური პოლიტიკური სპექტრი უკვე იცვლება ამ ტენდენციების საპასუხოდ. ვხედავთ, როგორ იყენებენ პოპულისტი ლიდერები ტექნოლოგიურ შიშს საკუთარი ძალაუფლების გასამყარებლად. თუმცა, პარადოქსი იმაში მდგომარეობს, რომ სწორედ პოლიტიკური ელიტაა ხშირად შეკრული იმ ტექნოლოგიურ მილიარდერებთან, რომლებიც ამ ცვლილებების უკან დგანან. ლობისტური ძალისხმევა ვაშინგტონში თუ ბრიუსელში ფოკუსირებულია არა იმაზე, როგორ დავიცვათ მოქალაქეები, არამედ იმაზე, როგორ არ შევაფერხოთ OpenAI-ს თუ მსგავსი კომპანიების ინოვაცია გლობალურ კონკურენციაში (განსაკუთრებით ჩინეთთან). ეს შეჯიბრი, ე.წ. "AI Arms Race", მთავრობებს აიძულებს თვალი დახუჭონ ეკონომიკურ რისკებზე საგარეო პოლიტიკური უპირატესობის მოპოვების მიზნით, რაც მოქალაქეებს ფაქტობრივად კორპორატიული ექსპერიმენტების პირისპირ ტოვებს.
ფსიქოლოგიური და სოციოკულტურული შედეგები არანაკლებ დამანგრეველია. ადამიანის იდენტობა, განმანათლებლობის ეპოქიდან მოყოლებული, მჭიდროდ არის დაკავშირებული მის პროფესიასთან. კითხვა "რას საქმიანობთ?" არის პირველი, რასაც გვეკითხებიან გაცნობისას. სტატუსი, თვითშეფასება და საზოგადოებაში ინტეგრაცია შრომით მიიღწევა. როცა შრომა კარგავს თავის ღირებულებას, საზოგადოება დგება მასშტაბური იდენტობის კრიზისის წინაშე. უცხოური კვლევები უკვე აჩვენებენ, რომ რეგიონებში, სადაც წარმოება ავტომატიზაციამ ჩაანაცვლა, კატასტროფულად გაიზარდა დეპრესიის, დამოკიდებულებებისა (სასმელი, აზარტული თამაშები, ნარკოტიკები) და სოციალური იზოლაციის დონე. უმუშევრობა, თუნდაც საბაზისო ფინანსური უზრუნველყოფის პირობებშიც კი, კლავს მოტივაციასა და ცხოვრების აზრს, რაც საბოლოოდ საზოგადოების დეგრადაციას იწვევს, რასაც UBI-ის ჩეკები ვერ განკურნავს.
დავუბრუნდეთ "Plan B"-ს და მილიარდერების სუვერენულ პროექტებს. რას ნიშნავს კერძო ქალაქების მშენებლობა ისეთ ადგილებში, როგორიცაა გრენლანდია ან პოლინეზიის კუნძულები? ისტორიულად, ელიტები რევოლუციებისგან თავს საზღვარგარეთ გაქცევით ირჩენდნენ. თუმცა, თანამედროვე ტექნოლოგიური ელიტა ქმნის არა უბრალოდ თავშესაფრებს, არამედ საკუთარი კანონმდებლობით, დამოუკიდებელი ენერგეტიკით და აგენტური თავდაცვის სისტემებით აღჭურვილ "მიკრო-სახელმწიფოებს", სადაც გადასახადები ნულის ტოლია, ხოლო სოციალური პასუხისმგებლობა — ილუზია. ეს პროექტები ხშირად ინიღბება როგორც "მომავლის ეკოლოგიური ქალაქები" (City of the future) ან "ინოვაციური ჰაბები", მაგრამ რეალობაში ეს არის ეგઝიტ სტრატეგია (Exit Strategy) იმ დროისთვის, როდესაც გლობალური ეკონომიკური სისტემა ვერ შეძლებს 8 მილიარდი ადამიანის გამოკვებას ახალი სამუშაო ადგილების გარეშე.
ყველაზე თვალშისაცემი ამ დისკურსში არის აშკარა სიჩუმე რეალური, ალტერნატიული ეკონომიკური მოდელების შესახებ. ინტელექტუალური საზოგადოება ვერ ახერხებს შესთავაზოს ახალი სოციალური სტრუქტურა, რომელიც შრომის გარეშე არსებულ სამყაროს მოერგება. მაგიდაზე დევს მხოლოდ ორი სცენარი: ან უტოპიური სოციალიზმი, სადაც მილიარდერები ნებაყოფლობით იყოფიან მოგებას უსასრულო სუბსიდიების სახით; ან ნეო-ფეოდალური დისტოპია, სადაც საკვანძო რესურსებზე წვდომა მკაცრად კონტროლდება ალგორითმების მიერ. რეალობა ისაა, რომ პირველი სცენარი ადამიანის ბუნებისა და კაპიტალიზმის ისტორიის გათვალისწინებით უკიდურესად ნაკლებად სავარაუდოა. ამიტომ, სანამ დრო ჯერ კიდევ გვაქვს, ფოკუსი უნდა გადავიტანოთ არა იმაზე, თუ როგორ შევაჩეროთ ხელოვნური ინტელექტის განვითარება (რაც შეუძლებელია), არამედ იმაზე, თუ როგორ შევქმნათ კანონმდებლობა, რომელიც ხანდაზმულობამდე გაანაწილებს ალგორითმების მიერ შექმნილ სიმდიდრეს. გადასახადები რობოტების შრომაზე, მონაცემთა მფლობელობის დივიდენდები და დეცენტრალიზებული ეკონომიკური მოდელები — ეს არის ის თემები, რაზედაც დღესვე უნდა დაიწყოს სერიოზული, გლობალური დებატები. წინააღმდეგ შემთხვევაში, კითხვაზე "ვინ შეჭამს?" პასუხი იქნება: მხოლოდ ისინი, ვინც აკონტროლებს კოდს.
იმისათვის, რომ სრულად გავიგოთ ამ კრიზისის მასშტაბი, აუცილებელია გავავლოთ პარალელები წინა ინდუსტრიულ რევოლუციებთან. პირველი ინდუსტრიული რევოლუციის დროს, როდესაც ორთქლის მანქანებმა ფიზიკური შრომის ავტომატიზაცია მოახდინეს, გაჩნდა ლუდიტების (Luddites) მოძრაობა, რომლებიც ანადგურებდნენ დაზგებს, რადგან ეშინოდათ საკუთარი სამუშაოს დაკარგვის. თუმცა, ისტორიამ აჩვენა, რომ ტექნოლოგიამ შექმნა უფრო მეტი ახალი სამუშაო ადგილი, ვიდრე გაანადგურა. ფიზიკური შრომა ჩანაცვლდა ინტელექტუალური და მენეჯერული შრომით. დღევანდელი სიტუაცია კი ფუნდამენტურად განსხვავებულია. ხელოვნური ინტელექტი არ ანაცვლებს მხოლოდ კუნთებს, ის ანაცვლებს კოგნიტურ უნარებს. The Guardian-ის ანალიტიკოსები ხაზს უსვამენ ერთ საგანგაშო ფაქტს: ისტორიაში პირველად ჩვენ ვქმნით ტექნოლოგიას, რომელიც არა მხოლოდ უფრო სწრაფად მუშაობს, არამედ უფრო სწრაფად სწავლობს. როდესაც ტექნოლოგიას შეუძლია დაეუფლოს ნებისმიერ ახალ პროფესიას იმაზე სწრაფად, ვიდრე ადამიანს სჭირდება უნივერსიტეტის დამთავრება, მითი "რეკვალიფიკაციის" (Reskilling) შესახებ უბრალოდ კარგავს აზრს.
მოდით, ახლა ვისაუბროთ ე.წ. "სოციალურ კონტრაქტზე" (Social Contract). თანამედროვე ცივილიზაცია დაფუძნებულია ერთ მარტივ შეთანხმებაზე: მოქალაქე მუშაობს, იხდის გადასახადებს და სანაცვლოდ იღებს დაცვას, ინფრასტრუქტურას და პენსიას სახელმწიფოსგან. რა ემართება ამ კონტრაქტს, როდესაც მოქალაქის შრომა აღარ არის საჭირო ეკონომიკის ფუნქციონირებისთვის? სახელმწიფო კარგავს თავის ძირითად შემოსავლის წყაროს — საშემოსავლო გადასახადს. ეკონომისტების გამოთვლებით, აშშ-ის ბიუჯეტის უდიდესი ნაწილი სწორედ საშუალო კლასის საშემოსავლო გადასახადებზე დგას და არა კორპორატიულ მოგებაზე. თუ საშუალო კლასი გაქრება მყისიერი ავტომატიზაციის გამო, ფიზიკურად აღარ იარსებებს ფული გზების, სკოლების და პოლიციის შესანახად. ეს არ არის შორეული დისტოპია, ეს არის მარტივი მათემატიკა, რომელსაც სახელმწიფოები ჯერ კიდევ ვერ უსწორებენ თვალს.
მსოფლიო ეკონომიკური ფორუმის (WEF) უახლესი მონაცემებით, მომდევნო 5 წლის განმავლობაში ავტომატიზაციის მაჩვენებელი გაიზრდება, ხოლო ტრადიციული საოფისე ფუნქციების 30%-ზე მეტი სრულად არარელევანტური გახდება, რაც საფრთხეს უქმნის გლობალური ეკონომიკის სტაბილურობასა და საპენსიო ფონდების ფუნქციონირებას.
დავუბრუნდეთ კითხვას — "ვინ შეჭამს?" (Who Eats?). ედუარდო პორტერი მიანიშნებს, რომ რესურსების განაწილება სერიოზულ იარაღად იქცევა პოლიტიკურ ასპარეზზე. როდესაც საზოგადოების 80% ხდება დამოკიდებული სახელმწიფო ან კორპორატიულ სუბსიდიაზე (UBI), ეს 80% კარგავს ყველანაირ პოლიტიკურ ბერკეტს. გაფიცვა შეუძლებელია, რადგან არ მუშაობ; ბოიკოტი რთულია, რადგან შენი მსყიდველობითი უნარი ისედაც მინიმალურია. ერთადერთი რაც გრჩება — ხმის მიცემის უფლებაა, თუმცა როდესაც საარჩევნო კამპანიები სრულად კონტროლდება ალგორითმების მიერ გენერირებული მიკრო-ტარგეტირებული პროპაგანდით, დემოკრატიული პროცესიც ილუზიად იქცევა. კონტროლი კვების ჯაჭვზე, ამ შემთხვევაში სუბსიდიების გაცემაზე, ნიშნავს აბსოლუტურ კონტროლს მოსახლეობის ქცევაზე, რაც პირდაპირ გზას ხსნის ახალი ტიპის, ტექნოლოგიური ტოტალიტარიზმისკენ, სადაც "სისტემის მორჩილება" ხდება კვების ერთადერთი გარანტია.
