ისტორია მეორდება, და ის არასდროს არის სასიამოვნო მათთვის, ვინც მას ივიწყებს. ტონი რობინსი გვახსენებს მე-19 საუკუნის დასაწყისს, ე.წ. ლუდიტების ეპოქას ინგლისში. 1800-იან წლებში ტექსტილის ინდუსტრიაში მანქანები შევიდა. ხელოსნებმა, რომლებიც წლები სწავლობდნენ თავიანთ საქმეს და ამაყობდნენ თავიანთი ოსტატობით, უეცრად დაკარგეს ფასი. მათი ნამუშევარი, რომელიც ათასობით საათს მოითხოვდა, მანქანამ წუთებში ჩაანაცვლა. მათი რეაქცია იყო სასოწარკვეთილი და ძალადობრივი: ისინი შეიჭრნენ ქარხნებში, დაამსხვრიეს მანქანები, დაწვეს შენობები და მფლობელებს სიკვდილით დაემუქრნენ. ისინი ითხოვდნენ ძველი წესრიგის დაბრუნებას. ბრიტანეთის მთავრობის პასუხი იყო მკაცრი და დაუნდობელი: მათ მიიღეს კანონი, რომლის მიხედვითაც მანქანის დამტვრევა სიკვდილით ისჯებოდა. დიახ, პროგრესის შეჩერების მცდელობა პირდაპირი მნიშვნელობით სასიკვდილო განაჩენი იყო. 15 წლის შემდეგ იგივე განმეორდა სოფლის მეურნეობაში, როცა მოსავლის ასაღები მანქანები შემოვიდა (ე.წ. Swing Riots). ისტორიის გაკვეთილი მარტივია და სასტიკი: ტექნოლოგია ყოველთვის იმარჯვებს. ვერავინ შეაჩერებს 'სტიკსა და სტაფილოს' - მოგების წყურვილს და კონკურენციის შიშს. დღეს ჩვენ ვდგავართ ზუსტად იგივე ზღვარზე, ოღონდ ამჯერად მანქანები არა ჩვენს კუნთებს, არამედ ჩვენს ტვინს ანაცვლებენ. განსხვავება ისაა, რომ ჩვენი 'კუნთები' შეზღუდულია, მაგრამ ტვინი იყო ის, რაც ადამიანს უნიკალურს ხდიდა.
ჩვენი განათლების სისტემა ფუნდამენტურად მოძველებულია. ის აგებულია ინდივიდუალურ სწავლაზე: თქვენ კითხულობთ წიგნს, ითვისებთ მასალას, აბარებთ გამოცდას, იღებთ სერტიფიკატს. ეს არის ხაზოვანი პროცესი, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში მუშაობდა. მაგრამ Boston Dynamics-ის და Google-ის გაერთიანებით შექმნილი რობოტები სხვანაირად მუშაობენ. მათ აქვთ 'სკის გონება' (Hive Mind). ეს არის კონცეფცია, რომელიც რადიკალურად ცვლის თამაშის წესებს. როდესაც ერთი Atlas რობოტი სწავლობს, მაგალითად, ჭიქის აღებას, რთულ რელიეფზე სიარულს ან წიგნის წაკითხვას, ეს ცოდნა არ რჩება მხოლოდ მასთან. ის ღრუბლოვანი ტექნოლოგიით მომენტალურად - წამებში - იტვირთება ყველა სხვა იმავე მოდელის რობოტის მეხსიერებაში. ეს არის კოლოსალური უპირატესობა. წარმოიდგინეთ, რომ ერთმა ქირურგმა ისწავლა ახალი რთული ოპერაციის გაკეთება ტოკიოში და მეორე დილით ნიუ-იორკში, ლონდონში და თბილისში ყველა ქირურგმა ეს ზედმიწევნით იცის, 10-წლიანი პრაქტიკის გარეშე. ადამიანს არ აქვს ბიოლოგიური უნარი, შეეჯიბროს ექსპონენციალურ ზრდას. რობოტი არასდროს ივიწყებს. რობოტი არასდროს იღლება. და რაც მთავარია, რობოტი მუდმივად აზიარებს. რობოტისთვის 'გამოცდილება' არ არის პირადი საკუთრება, ეს არის ქსელის საკუთრება. ეს არის კოლექტივიზმის უმაღლესი ფორმა, რომელიც კაპიტალიზმის უმაღლეს ეფექტურობას ემსახურება.
ადამიანი სწავლობს ხაზოვნად - თაობიდან თაობამდე. ყოველი ბავშვი თავიდან იწყებს ანბანის სწავლას. ხელოვნური ინტელექტი სწავლობს ექსპონენციალურად - ვერსიიდან ვერსიამდე. GPT-4-ს არ დავიწყებია ის, რაც GPT-3-მა იცოდა. ეს არის ფუნდამენტური ასიმეტრია, რომელიც ცვლის შრომის ბაზარს სამუდამოდ.
რეი კურცვეილი, Google-ის მთავარი ფუტურისტი, ლეგენდარული პიროვნებაა სილიკონ ველზე. მისი პროგნოზები 86%-იანი სიზუსტით ხასიათდება - მან წინასწარ განჭვრიტა ინტერნეტის ბუმი, როცა კომპიუტერები ჯერ კიდევ ოთახის ზომის იყო; მან დაინახა სმარტფონების მომავალი და საბჭოთა კავშირის დაშლაც კი, კულტურული ტენდენციების ანალიზით. ახლა ის ამტკიცებს: 2029 წელი არის ზღვარი. წელი, როცა ხელოვნური ინტელექტი გაივლის ტურინგის ტესტს და სრულად გაუტოლდება ადამიანურ ინტელექტს. ეს არ არის შორეული მომავალი. ეს სამ წელიწადშია. ამ დროს კომპიუტერები არა მხოლოდ გამოთვლიან, არამედ გაიგებენ კონტექსტს, იუმორით უპასუხებენ, გაიგებენ სარკაზმს და შესაძლოა, ემოციებიც კი ჰქონდეთ სიმულირებული ისე კარგად, რომ ვერ განასხვავებთ. ჩვენ ვქმნით ინტელექტს, რომელიც არ იღლება, არ სჭირდება შვებულება და არ უშვებს შეცდომებს. 2029 წელი იქნება მომენტი, როცა ადამიანი, როგორც ყველაზე ჭკვიანი არსება დედამიწაზე, მეორე ადგილზე გადაინაცვლებს. ჯეფრი ჰინტონი, ე.წ. 'AI-ს ნათლიმამა', რომელმაც Google დატოვა რათა თავისუფლად ესაუბრა საფრთხეებზე, ასევე გვაფრთხილებს: ჩვენ ვქმნით რაღაცას, რაც ჩვენზე ძლიერია, და ჩვენ არ გვაქვს გეგმა, როგორ ვაკონტროლოთ ის. მისი თქმით, ეს არის 'ეგზისტენციალური საფრთხე', რომელიც კლიმატის ცვლილებაზე უფრო სწრაფად გვიახლოვდება.
2029 წელს AI-ს შესაძლებლობები გაუტოლდება საშუალო სტატისტიკური ადამიანის შესაძლებლობებს. მურის კანონის მიხედვით, 2045 წელს კი ის მილიარდჯერ უფრო ჭკვიანი იქნება მთელ კაცობრიობაზე ერთად.
ამის ნათელი მაგალითია DeepMind-ის AlphaFold. 50 წლის განმავლობაში ბიოლოგები ცდილობდნენ ამოეხსნათ 'ცილების დაკეცვის' (Protein Folding) პრობლემა. ეს იყო ბიოლოგიის ერთ-ერთი ყველაზე რთული ამოცანა. როცა DeepMind-მა თავისი AI ჩართო, მან ეს პრობლემა... უბრალოდ მოაგვარა. არა წლებში, არამედ კვირებში. მან იწინასწარმეტყველა 200 მილიონი ცილის სტრუქტურა - თითქმის ყველა ცილის, რაც კი მეცნიერებისთვის ცნობილია. ეს არის ის, რაც ადამიანის გონებისთვის მიუწვდომელი იყო. თუ AI-ს შეუძლია გადაჭრას ბიოლოგიის უდიდესი საიდუმლო, რას იზამს ის ეკონომიკაში? რას იზამს ის სამხედრო საქმეში? ვინ აკონტროლებს ამ ძალას? აქ შემოდის გეოპოლიტიკური განზომილებაც. ვლადიმერ პუტინმა თქვა: 'ვინც ლიდერობს AI-ში, ის მართავს მსოფლიოს'. ჩინეთი მილიარდებს დებს ამ სფეროში. ჩვენ ვხედავთ არა მხოლოდ ტექნოლოგიურ, არამედ იდეოლოგიურ რბოლას.
Goldman Sachs-ის შოკისმომგვრელი ანგარიშის მიხედვით, განვითარებულ ქვეყნებში 300 მილიონი სამუშაო ადგილი ავტომატიზაციის მაღალი რისკის ქვეშაა. და ეს არ არის მხოლოდ მძღოლები ან ქარხნის მუშები - ეს ძველი მითია. საინტერესოა, რომ ე.წ. 'ლურჯი საყელოები' (სანტექნიკოსები, ელექტრიკოსები) უფრო დაცულები არიან, ვიდრე გვეგონა (მორავეკის პარადოქსი). რთულია რობოტის შექმნა, რომელიც გაჭედილ მილს გაწმენდს ვიწრო აბაზანაში. ახალი საფრთხე ეხებათ 'თეთრ საყელოებს' - პროგრამისტებს, იურისტებს, ფინანსურ ანალიტიკოსებს, კოპირაიტერებს და გრაფიკულ დიზაინერებს. თუ თქვენი სამუშაო კომპიუტერთან ჯდომას და მონაცემთა დამუშავებას ეხება, თქვენ პირველ რიგში დგახართ. რატომ უნდა გადაიხადოს კომპანიამ ათასობით დოლარი იურისტში, რომელიც კონტრაქტს 3 დღე ადგენს, როცა AI ამას 3 წამში აკეთებს, ითვალისწინებს 50 წლის სასამართლო პრაქტიკას და თანაც ნაკლები შეცდომით? ტონი რობინსი აღნიშნავს, რომ ეს გამოიწვევს 'ღირებულების კრიზისს'. როცა ცოდნა ხდება უფასო და ყველგან ხელმისაწვდომი, ფულს გადაიხდიან მხოლოდ პასუხისმგებლობაში.
კიდევ უფრო საშიშია ე.წ. 'CV Gap'-ის პრობლემა. დღეს კომპანიები უკვე ამცირებენ დამწყები (Junior) კადრების აყვანას 66%-ით. IDC-ის კვლევა ადასტურებს, რომ ბიზნესები ამჯობინებენ AI-ს გამოყენებას შავი სამუშაოსთვის. ჯუნიორ დეველოპერები, რომლებიც ადრე კოდის წერას და დოკუმენტაციის კითხვას სწავლობდნენ, ახლა აღარ სჭირდებათ - Copilot ამას წამებში აკეთებს. მაგრამ აქ არის ერთი დიდი პრობლემა: თუ არ იქნებიან დამწყებები, საიდან მოვლენ მომავალი სენიორები? სენიორი ხომ ის ჯუნიორია, რომელმაც ბევრი შეცდომა დაუშვა და ისწავლა? ჩვენ ვწყვეტთ ცოდნის გადაცემის ჯაჭვს. 5-10 წელიწადში გვექნება უზარმაზარი წყვეტა: გენიოსი AI და ადამიანები, რომლებმაც ვერასდროს მოახერხეს გამოცდილების მიღება, რადგან მათ შანსი არ მისცეს. ეს ქმნის ახალ სოციალურ ფენას - 'უსარგებლო კლასს' (Useless Class), როგორც ამას იუვალ ნოა ჰარარი უწოდებს. ადამიანები, რომლებიც არათუ უმუშევრები არიან, არამედ 'დაუსაქმებელნი' (Unemployable) - მათი უნარები ეკონომიკას უბრალოდ აღარ სჭირდება. ეს უფრო საშიშია, ვიდრე ექსპლუატაცია, რადგან ექსპლუატაციის დროს შენ საზოგადოებას სჭირდები, აქ კი - ზედმეტი ხარ. ეს არის ფსიქოლოგიური ტრავმა მთელი თაობისთვის.
რობინსი ეხება ფინანსურ ასპექტსაც და სვამს კითხვას: ვინ მოიგებს ამ ომში? პასუხი არის - მფლობელები. მან მოიყვანა iPhone-ის მაგალითი. თუ თქვენ იყიდით ყველა iPhone-ს, რაც კი გამოსულა პირველი მოდელიდან დღემდე, დახარჯავდით დაახლოებით 22,000 დოლარს. მაგრამ თუ თქვენ იმავე ფულს Apple-ის აქციებში ჩადებდით ტელეფონის ყიდვის ნაცვლად, დღეს გექნებოდათ 326,000 დოლარი. ჩვენ ვცხოვრობთ სამომხმარებლო საზოგადოებაში (Consumer Society), სადაც ხალხს ასწავლიან ფულის ხარჯვას და არა ინვესტირებას. რობინსი ამბობს, რომ ერთადერთი გზა, არ გახდეთ ტექნოლოგიური პროგრესის მსხვერპლი, არის გახდეთ მისი თანამფლობელი. თქვენ უნდა ფლობდეთ რობოტებს, ქარხნებს, ალგორითმებს. მშრომელი კლასი კარგავს ძალაუფლებას, კაპიტალი კი იძენს მას. ძველი მარქსისტული თეორია 'წარმოების საშუალებების' ფლობაზე დღეს უფრო აქტუალურია, ვიდრე ოდესმე, ოღონდ ახლა წარმოების საშუალება არის არა ჩარხი, არამედ სერვერი და ნეირონული ქსელი. ან თქვენ ფლობთ AI-ს, ან AI ფლობს თქვენს სამუშაო ადგილს.
ტონი რობინსი სვამს კრიტიკულ კითხვას: რა არის გამოსავალი მას შემდეგ, რაც სამუშაოები გაქრება? უნივერსალური საბაზისო შემოსავალი (UBI)? იდეა მარტივია: რადგან რობოტები მუშაობენ და ქმნიან დოვლათს, მთავრობა უხდის ადამიანებს ფულს უბრალოდ არსებობისთვის. ჟღერს როგორც უტოპია, მაგრამ რობინსი ხედავს დისტოპიას. თუ ჩვენ უბრალოდ გადაგვიხდიან ფულს, დავკარგავთ თუ არა ცხოვრების აზრს? სამუშაო არ არის მხოლოდ ფული, ეს არის სოციალური სტატუსი, დისციპლინა, მიზანი და თვითრეალიზაცია. ადამიანს სჭირდება, რომ თავს საჭიროდ გრძნობდეს. არსებობს რისკი, რომ გავხდეთ 'შინაური ცხოველები' სუპერ-ინტელექტის მმართველობის ქვეშ - მაძღრები, კომპიუტერულ თამაშებში გართულები, მაგრამ უბედურები.
რობინსი ღრმად განიხილავს ფსიქოლოგიურ ექსპერიმენტებს, როგორიცაა 'თაგვების უტოპია' (Universe 25). ექსპერიმენტში თაგვებს ჰქონდათ ულიმიტო საკვები და იდეალური პირობები. შედეგი იყო კატასტროფული: მათ დაკარგეს სოციალური უნარები, შეწყვიტეს გამრავლება, დაიწყეს ერთმანეთის ჭამა და საბოლოოდ კოლონია გადაშენდა. რობინსი ამას ადარებს 'სულიერ სიკვდილს'. ჩვენ გვჭირდება ზრდა, გვჭირდება წინააღმდეგობა, გვჭირდება პრობლემები, რომ ვიგრძნოთ თავი ცოცხლად. UBI შეიძლება მოაგვაროს შიმშილის პრობლემა, მაგრამ ვერ მოაგვარებს უაზრობის პრობლემას და ეგზისტენციალურ კრიზისს. ეს არის 'მიღწევის მეცნიერება' (Science of Achievement) და 'შესრულების ხელოვნება' (Art of Fulfillment). AI დაგვეხმარება მიღწევაში, მაგრამ შესრულება და ბედნიერება მხოლოდ ჩვენი პასუხისმგებლობაა.
აქედან გამომდინარე, რობინსი საუბრობს 'ცხოვრების სეზონებზე'. ცხოვრება, როგორც ბუნება, ციკლურია. 0-დან 21 წლამდე არის 'გაზაფხული' - სწავლის და ზრდის დრო, როცა ჩვენ ვიწოვთ ინფორმაციას. 22-დან 42-მდე არის 'ზაფხული' - გამოცდის და ბრძოლის დრო, როცა ჩვენ ვცდებით, ვვარდებით და ვდგებით. 43-დან 63-მდე არის 'შემოდგომა' - მოსავლის აღების დრო, როცა თქვენი გამოცდილება და სიბრძნე მუშაობს თქვენზე. და ბოლოს 'ზამთარი' - სიბრძნის გაზიარების დრო. მაგრამ AI ამ სეზონებს არევს. თუ ახალგაზრდას არ მიეცემა საშუალება გაიაროს თავისი 'ზაფხული' და იბრძოლოს კარიერისთვის, ის ვერასდროს მივა 'შემოდგომამდე'. ჩვენ ვხედავთ 25-35 წლის მამაკაცების რეკორდულ რაოდენობას, რომლებიც ჯერ კიდევ მშობლებთან ცხოვრობენ, არ მუშაობენ და ვიდეო თამაშებში იკარგებიან. ეს არის 'ზაფხულის' გამოტოვება. ტექნოლოგია გვაძლევს კომფორტს, მაგრამ გვართმევს ზრდის შესაძლებლობას. 'დიდი გადატვირთვა' (Great Reset) არ არის მხოლოდ ეკონომიკური, ის ფსიქოლოგიურია და ჩვენ უნდა ვიყოთ მზად ამისთვის.
მაშ, რა არის გადარჩენის სტრატეგია? როგორ არ გავხდეთ უსარგებლო კლასის ნაწილი? რობინსი გვთავაზობს ერთ მთავარ უნარს: შაბლონების ამოცნობა (Pattern Recognition). მანქანები ამუშავებენ მონაცემებს, ისინი ხედავენ პიქსელებს და რიცხვებს. მაგრამ ადამიანებს ჯერ კიდევ შეუძლიათ კონტექსტის, ემოციური ნიუანსების და 'დიდი სურათის' უკეთ გაგება - ჯერჯერობით. თქვენ უნდა გახდეთ არა ვიწრო სპეციალისტი (რადგან სპეციალისტს AI ჩაანაცვლებს), არამედ სინთეზატორი. ადამიანი, რომელსაც შეუძლია სხვადასხვა სფეროების - ფსიქოლოგიის, ტექნოლოგიის, ხელოვნების - დაკავშირება. AI მოგცემთ პასუხებს, მაგრამ თქვენ უნდა იყოთ ის, ვინც სვამს სწორ კითხვებს. 'პრომპტ ინჟინერია' დროებითი პროფესიაა; მომავლის პროფესია არის 'პრობლემის ფორმულირება'. კრეატიულობა, რომელიც ეფუძნება ემპათიას და ადამიანურ გამოცდილებას, არის ის, რაც ალგორითმს აკლია. რობინსი ასევე ხაზს უსვამს ემოციურ ინტელექტს. მანქანას არ შეუძლია თანაგრძნობა, არ შეუძლია ლიდერობა, არ შეუძლია ხალხის შთაგონება. ეს არის ჩვენი ბოლო ბასტიონი.
ჯანმრთელობა და ენერგია ხდება კრიტიკული აქტივი, რომელსაც ვერცერთი ალგორითმი ვერ მოგცემთ. რობინსი თავად იყენებს ბიოჰაკინგს, ცივ აბაზანებს და სუნთქვის სავარჯიშოებს, რათა შეინარჩუნოს გონებრივი სიმკვეთრე. სწრაფად ცვალებად სამყაროში სტრესი არის ნომერ პირველი მკვლელი. ტექნოლოგიური ცვლილებების ტემპი იწვევს შფოთვას, რომელსაც ჩვენი ნერვული სისტემა არ არის მიჩვეული. თქვენი სხეული უნდა იყოს მზად, რომ გაუძლოს ამ დატვირთვას. ანთების კონტროლი, ძილის ოპტიმიზაცია და ფიზიკური აქტივობა აღარ არის ფუფუნება, ეს არის გადარჩენის აუცილებლობა. თუ თქვენ არ გაქვთ ენერგია, თქვენ ვერ შეძლებთ ადაპტაციას, როცა კომპანიიდან გაგათავისუფლებენ და ახალი პროფესიის სწავლა დაგჭირდებათ 40 წლის ასაკში.
და ბოლოს, ჩვენ უნდა გავიაზროთ კოლექტიური ინტელექტის ძალა. თუ რობოტები იყენებენ 'სკის გონებას', ჩვენც უნდა ვისწავლოთ იგივე. ადამიანი სოციალური ცხოველია. ჩვენი ძალა ყოველთვის იყო თანამშრომლობაში. Andrew Altair-ის პლატფორმა და ეს საზოგადოება არ არის მხოლოდ ინფორმაციის წყარო, ეს არის ჩვენი 'სკის გონება'. აქ ჩვენ ვცვლით გამოცდილებას, ვსწავლობთ ერთმანეთისგან და ვემზადებით მომავლისთვის. მარტოხელა მგელი AI ეპოქაში ვერ გადარჩება. გადარჩება მხოლოდ შეკრული ჯგუფი, რომელიც იზიარებს ცოდნას და მხარს უჭერს ერთმანეთს. ეს არის ჩვენი პასუხი მანქანებს: ჩვენ შეიძლება არ ვიყოთ ისეთი სწრაფები, როგორც სილიკონის ჩიპები, მაგრამ ჩვენ ვართ ბევრად უფრო მოქნილები და, რაც მთავარია, ჩვენ ერთად ვართ.
საბოლოო ჯამში, მომავალი არ არის წინასწარ დაწერილი. ის იქმნება დღეს. 'თუ თქვენ გადიხართ ჯოჯოხეთზე, განაგრძეთ სიარული', - ამბობს რობინსი უინსტონ ჩერჩილის სიტყვებით. ტექნოლოგიური ცუნამი მოდის, და ჩვენ გვაქვს ორი არჩევანი: ან ვისწავლოთ სერფინგი, ან ტალღა გადაგვივლის. ეს არ არის შიშის საფუძველი, ეს არის მოქმედების სიგნალი. დაიწყეთ AI-ს შესწავლა დღესვე. გამოიყენეთ ის თქვენს საქმეში. გახდით ის, ვინც მართავს მანქანას და არა ის, ვისაც მანქანა ანაცვლებს. გახსოვდეთ: AI არ ჩაანაცვლებს ადამიანს; AI-ს მცოდნე ადამიანი ჩაანაცვლებს იმ ადამიანს, რომელმაც AI არ იცის. თქვენი ამოცანაა იყოთ ის AI-ს მცოდნე ადამიანი. ინვესტირება გააკეთეთ საკუთარ თავში, ისწავლეთ ახალი ტექნოლოგიები და, რაც მთავარია, შეინარჩუნეთ ადამიანობა. რობოტები შეიძლება გახდნენ ჩვენზე ჭკვიანები, მაგრამ ისინი ვერასდროს გახდებიან ჩვენზე უფრო ადამიანურები. ეს არის ჩვენი ერთადერთი კონკურენტული უპირატესობა 21-ე საუკუნეში. ომი ინტელექტისთვის დაიწყო, და თქვენი იარაღი არის თქვენი ადაპტაციის უნარი და თქვენი გული.
