Insights

🤖 MIT-ის კვლევა: ჩატბოტებზე დამოკიდებულება კრიტიკულ აზროვნებას 15.3%-ით აუარესებს

მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიური ინსტიტუტის მკვლევრებმა დაადგინეს, რომ ხელოვნური ინტელექტის ჩატბოტებზე გადამეტებული დამოკიდებულება ადამიანის კრიტიკულ აზროვნებას აქვეითებს და დეზინფორმაციის დამოუკიდებლად გარჩევის უნარს საგრძნობლად აუარესებს. ოთხკვირიანი ექსპერიმენტის განმავლობაში მეცნიერები აკვირდებოდნენ 67 მონაწილეს, რომლებიც სხვადასხვა საინფორმაციო მასალის, სათაურებისა და სურათების სიზუსტეს ამოწმებდნენ. ახალი ტექნოლოგიური საშუალებების ხელმისაწვდომობის ზრდასთან ერთად, ინტერნეტში მანიპულირებული სურათები და მცდარი სათაურები სულ უფრო ხშირად ვრცელდება. ხელოვნური ინტელექტი სასარგებლოა ყალბი მასალების იდენტიფიცირებისთვის, თუმცა მისი გამოყენება მნიშვნელოვან კოგნიტურ დანაკარგებთან არის დაკავშირებული. ჩატბოტებზე გადაჭარბებული დამოკიდებულება მომავალში ამცირებს ადამიანის უნარს, საკუთარი ძალებით მიიღოს სწორი გადაწყვეტილებები. კვლევა მიმდინარე წლის აპრილში გამოქვეყნდა. ნაშრომის თანაავტორმა და მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიური ინსტიტუტის დოქტორანტმა, ანკუ რანიმ აღნიშნა: „როდესაც ჩვენ ხელოვნურ ინტელექტთან ვთანამშრომლობთ, გვეჩვენება, რომ კონკრეტულ დავალებებს უკეთ ვასრულებთ, თუმცა არსებობს საკმარისი მტკიცებულება, რომ ეს ასე არ არის.“ მკვლევრის თქმით, ეს ილუზია მომხმარებელს საკუთარი შესაძლებლობების შესახებ არასწორ წარმოდგენას უქმნის. ექსპერიმენტის მონაწილეები ტექსტურ და ვიზუალურ ინფორმაციას GPT-4o მოდელზე დაფუძნებული დამხმარე სისტემის საშუალებით აფასებდნენ, რომელიც Google-ის საძიებო სისტემასთან იყო ინტეგრირებული. ჩატბოტი მომხმარებლებს აძლევდა მინიშნებებს, თუ რისთვის მიექციათ ყურადღება ყალბი ახალი ამბების ამოცნობისას. მაგალითად, ერთ-ერთ შემთხვევაში სისტემა მომხმარებელს ურჩევდა, დაჰკვირვებოდა პოლიციელის სამკერდე ნიშანს, რაც სურათის სიყალბეზე მიუთითებდა. კვლევის შედეგად გამოვლინდა, რომ ტექნოლოგიის გამოყენებამ მოკლევადიან პერსპექტივაში სწორი გადაწყვეტილების მიღების ალბათობა 21%-ით გაზარდა. თუმცა, როდესაც ექსპერიმენტის მეოთხე კვირას მონაწილეებმა დამოუკიდებლად, ყოველგვარი დამხმარე სისტემის გარეშე სცადეს ახალი მასალების შეფასება, მათი შედეგები 15.3%-ით უფრო დაბალი აღმოჩნდა. ეს ნიშნავს, რომ ხელოვნური ინტელექტი დროებითი დახმარების სანაცვლოდ ადამიანის გრძელვადიან უნარებს ასუსტებს. ნაშრომის ავტორები მიუთითებენ, რომ ჩატბოტების მიდგომა განსაზღვრავს ადამიანის კოგნიტურ განვითარებას. Prescriptive მიდგომა, როდესაც სისტემა მომხმარებელს პირდაპირ პასუხს სთავაზობს, ადამიანის გონებრივ აქტივობას ზღუდავს, რადგან ის უპირობოდ ენდობა კომპიუტერს. მონაწილეთა ნაწილი აცხადებდა, რომ ეთანხმებოდა სისტემას მხოლოდ იმიტომ, რომ მისი პასუხები მეცნიერულად და დამაჯერებლად ჟღერდა და კომპეტენტური სპეციალისტის მომზადებულს ჰგავდა. კოგნიტური უნარების შესუსტების საფრთხეები არ არის ახალი ტექნოლოგიების სამყაროსთვის. ადრეულ პერიოდში კალკულატორებისა და GPS ნავიგატორების გამოჩენამ ადამიანებს მარტივი არითმეტიკული გამოთვლებისა და ორიენტაციის უნარი დაუკარგა. მსგავსი ტენდენცია შეინიშნება მედიცინაშიც. 2025 წელს ჟურნალ Lancet-ის სტატიაში ავტორი წერს, რომ ონკოლოგები, რომლებიც კიბოს დასადგენად დამხმარე კომპიუტერულ ინსტრუმენტებს იყენებდნენ, დროთა განმავლობაში დამოუკიდებელი მუშაობისას უარეს შედეგებს აჩვენებდნენ. Possibility Institute-ის ნეირომეცნიერებმა გამოთქვეს შეშფოთება, რომ აზროვნების ხელოვნური ინტელექტისთვის გადაბარებამ შესაძლოა შეასუსტოს ტვინის თავდაცვითი მექანიზმები დემენციის წინააღმდეგ. ამავე დროს, მონაწილეთა 25% მიიჩნევდა, რომ მათი უნარები უმჯობესდებოდა, მიუხედავად იმისა, რომ რეალური ტესტების შედეგები მცირდებოდა, რაც სისტემის მუშაობის პარადოქსულ ბუნებაზე მიუთითებს. ანკუ რანიმ მიუთითა კვლევის გარკვეულ შეზღუდვებზეც, რადგან ექსპერიმენტი მხოლოდ ამერიკის შეერთებულ შტატებსა და დიდ ბრიტანეთში ჩატარდა. დოქტორანტის განმარტებით, უფრო მრავალფეროვანი აუდიტორიის შესწავლა აუცილებელია კულტურული და საგანმანათლებლო კონტექსტების დასადგენად. გარდა ამისა, ოთხ კვირაზე მეტხნიანი დაკვირვება მეტ ინფორმაციას მოგვცემს დროთა განმავლობაში ამ დეგრადაციის ტემპის შესახებ, რათა ზუსტად განისაზღვროს გავლენის ხარისხი. მიღებული შედეგები განსაკუთრებით საყურადღებოა განათლების სექტორისთვის, სადაც სწავლების პროცესში სულ უფრო აქტიურად ინერგება ციფრული ასისტენტები. ინფორმაციული ნიაღვარის პირობებში აუცილებელია ისეთი ინსტრუმენტების შექმნა, რომლებიც ხელს შეუწყობს კრიტიკული აზროვნების განვითარებას და თავიდან აგვაცილებს კოგნიტურ დამოკიდებულებას, რათა საზოგადოებამ დამოუკიდებლად შეძლოს ყალბი ინფორმაციის ამოცნობა და სწორი ანალიზის გაკეთება. მკვლევრები მიიჩნევენ, რომ გამოსავალი ტექნოლოგიების სრულ აკრძალვაში არ მდგომარეობს. მათი აზრით, აუცილებელია მათი გამოყენების სწორი მეთოდოლოგიის შემუშავება. განათლების სპეციალისტებმა უნდა შექმნან ისეთი გაიდლაინები, სადაც ხელოვნური ინტელექტი დამხმარე, დიალოგურ რეჟიმში იმუშავებს და წაახალისებს დამოუკიდებელ ძიებას.