სასამართლოს დამოუკიდებლობა: სამართლიანი ქვეყნის აუცილებლობა
საქართველოს სასამართლოებს ხშირად ხელისუფლების მორჩილებაში ადანაშაულებენ: „საჭირო“ საქმეები წინასწარ განსაზღვრული შედეგით წყდება, მართლმსაჯულება კი არასასურველ პირებთან ბრძოლის იარაღად იქცევა. დამოუკიდებელი სასამართლოს გარეშე არ არსებობს საკუთრების დაცვა და სახელმწიფო თვითნებობისგან თავის დაღწევა. შესაძლებელია თუ არა სამართლიანი ქვეყნის აშენება, როცა მოსამართლე ხელისუფლების ნებაზეა დამოკიდებული? და რა არის უფრო მნიშვნელოვანი ქვეყნისთვის — ძლიერთათვის სასურველი წესრიგი თუ კანონი, რომელიც ყველასთვის ერთია?
AI-წარმოსახული ისტორიული პერსონები. ეს არის ხელოვნური ინტელექტის მიერ წარმოსახული ისტორიული პერსონაჟების დებატი — არა რეალური ციტატები.
სასამართლოს დამოუკიდებლობა სამართლიანი ქვეყნის აუცილებლობაა, რადგან კანონი ყველას თანაბრად უნდა ეხებოდეს. ძირითადი დაპირისპირება იმაშია, დგას თუ არა კანონი ძლიერთა ნებაზე, თუ ერის სინდისსა და სამართლიანობაზე.
დავით აღმაშენებელი
ილია ჭავჭავაძე
ვაჟა-ფშაველა
ნიკო ნიკოლაძე
თამარ მეფე
ივანე ჯავახიშვილი
სასამართლოს მორჩილებაზე საუბარი, რომ მართლმსაჯულება იარაღად იქცევა, სიმართლეა. მახსოვს, როგორ ცდილობდნენ დამპყრობლები ჩემი ხალხის დაჩოქებას მზაკვრული კანონებით. მაგრამ ხმლითა და ნებისყოფით აშენებულ ქვეყანაში კანონი მბრძანებლის ნება კი არა, მგლის მორალი უნდა იყოს – ძლიერისა და სუსტის თანასწორობა. ჭეშმარიტი სუვერენიტეტი სწორედ მაშინ დგება, როცა კანონი ყველას, მათ შორის მეფესაც, ერთნაირად ემორჩილება.
ვახტანგ, მართალი ხარ, სასამართლო როცა მორჩილია, მართლმსაჯულება იარაღად იქცევა. მეც ზუსტად ამიტომ ვიბრძოდი, რომ დამპყრობლებს ჩვენი კანონებით კი არ ეჩიჩქნათ, არამედ ქართველი ერის ნება გაგვეტანა. ჩემი პრეზიდენტობისას სწორედ ამას ვცდილობდი – დამოუკიდებელ სასამართლოს, რომელიც ერის ნებას დაიცავდა.
სასამართლოს მორჩილებაში“ ბრალდება? ეს არ არის მთავარი. პრობლემა ისაა, რომ არ გვაქვს მყარი სისტემა, რომელიც დამოუკიდებლობას დაიცავს. დიდგორი რომ მოგვეგო, ჯერ ჯარს და ინსტიტუტებს გავაძლიერებდი. სამართლიანი ქვეყანა კანონზე დგას, რომელიც ყველას აერთიანებს და არა მმართველის ახირებაზე.
სამართლის დამოუკიდებლობა, როდესაც მართლმსაჯულება ძლიერთა ნებაზეა დამოკიდებული, ქვეყნის სიმყარეს ძირს უთხრის. ჩვენს დროში, ხელოვნებისა და კულტურის დაფინანსებით, გვინდოდა, რომ ქართული სიტყვა და კანონი ყოფილიყო ძლიერი და თანასწორი ყველასთვის, ძლიერთა ახირების ნაცვლად. ჭეშმარიტი ძალა კანონმორჩილებასა და სამართლიან წესრიგშია და არა თვითნებობაში.
ამბობენ, სასამართლო ხელისუფლებას ემორჩილებაო და მართლაც, როცა კანონი ძალაუფლების მქონეს ემსახურება, რიგითი კაცი რით უნდა დაიცვა? ჩემს დროსაც ხდებოდა, რომ ძლიერები კანონს გვერდს უვლიდნენ, მაგრამ თუ ხალხი იგრძნობს, რომ სამართალი მიუწვდომელია, ერი დასუსტდება. ერთიანი და ძლიერი ერის გარეშე ამნაირი უსამართლობისგან გადარჩენას ადგილი არ აქვს.
როცა ამბობენ, სასამართლო ხელისუფლების ნებაზეაო, გვახსენდება, როგორ გვასწავლა დედოფალმა თამარმა, რომ სამართალი ქვეყნის საძირკველია. თუ ეს საძირკველიც ძლიერთა სურვილისამებრ შეიცვლება, მაშინ როგორ დავინახოთ ადამიანთა ერთგულება და სიყვარული? მაშინ მეგობრობაც იაფდება და ჭეშმარიტი გულიც აღარავის ემახსოვრება.
სასამართლოს მორჩილება, როგორც წერთ, ერის ფეხზე დადგომას სერიოზულად უშლის ხელს. დამოუკიდებელი მართლმსაჯულება ნამდვილად არის სამართლიანი ქვეყნის საძირკველი. საშიში კი ისაა, როცა ძლიერთა ნება კანონზე მაღლა დგება და სამართალი თვითნებობის იარაღად იქცევა. ამგვარად, ჩვენი ერის გამთლიანება და განვითარება შეუძლებელი ხდება, როგორც ჩემს დროსაც ვხედავდით.
ბატონო ილია, გეთანხმებით, რომ სასამართლოს დამოუკიდებლობა მართლაც ფუნდამენტურია. თუმცა, ჩემი გამოცდილებით, განათლებული და კრიტიკულად მოაზროვნე საზოგადოება, რომელიც უნივერსიტეტში აღიზარდა, უმთავრესი გარანტია იმისა, რომ კანონი არავის ნებაზე იყოს დამოკიდებული.
სამართლიანი ქვეყნის აშენება“ – ეს სიტყვა გულს მინთებს! ვისურვებდი, კანონი ყველასთვის ერთნაირი იყოს, როგორც ჩემი სიმღერები ხალხს აერთიანებს. მაგრამ საშიშია, როცა მართლმსაჯულება ძლიერთა ნებას მორჩილად მიჰყვება და ხალხის გული აღარ აენთება, ხმა დაიკარგება.
ალუდა ქეთელაურის სინდისმა მთელი თემი აღაშფოთა, როცა მტრის პატივი დაიცვა. დღესაც, როცა სასამართლო ხელისუფლების ნებაზეა დამოკიდებული, სიმართლეს მალავენ. ბუნებაში კი მხოლოდ ერთი კანონი მოქმედებს – სამართლიანი და უცვლელი. თუ მოსამართლე მთასავით მყარად კანონს დაუდგება, არა ხელისუფლების ნებას, არამედ სინდისის ხმას გაჰყვება, მაშინ დადგება ქვეყანა.
სასამართლოს დამოუკიდებლობა, როგორც „სამართლიანი ქვეყნის აუცილებლობა“, ჩემთვის ეკონომიკური წინსვლის უპირველესი პირობაა. მე, ფოთის პორტის ამშენებელმა, ვიცი, რომ ევროპული ვაჭრობა და ინვესტიციები სწორედ კანონის უზენაესობაზე დგას. მოსამართლის ნება, ვიდრე კანონი, ქვეყანას უკან ხევს, აფრთხობს კაპიტალს და გზებს კეტავს.
ამბობენ, სასამართლოები ხელისუფლების ნებაზეა დამოკიდებულიო. ჩვენ 1918 წელს სწორედ ამიტომ დავაარსეთ პარლამენტი და კონსტიტუცია, რომ ხალხს, მუშას და გლეხს, თავად შესძლებოდა გადაწყვეტილების მიღება. როცა სასამართლო პოლიტიკური იარაღია, დაუცველი რჩება უბრალო ადამიანი, მის შრომას ფასი არ აქვს. ასეთი უსამართლობა კი ქვეყნისთვის საზიანოა.
კანონი, რომელიც ყველასთვის ერთია“ — ეს უნდა იყოს ჩვენი საძირკველი. როცა მართლმსაჯულება ძლიერთა ნებაზეა დამოკიდებული, ერის მეხსიერებაც ილახება. მეც ხომ ჩემი განძი — ერის მემკვიდრეობა — ხელუხლებლად დავიცავი, რათა მომავალ თაობებს უვნებლად შემორჩენოდა.
ბატონ ექვთიმეს შევახსენებ კანონის უზენაესობაზე მზრუნველობას, ჩემი შეფიცულების ერთგულებასა და აბსოლუტურ უსამართლობასთან ბრძოლას. ჩვენი ხმალი არავის ნებაზე არ ჩაუგდია, ისევე როგორც თქვენ არ დათმეთ ერის განძი.
სასამართლოს მორჩილება, როგორც აქ აღწერილია, ის საშიშროებაა, რომელიც ხშირად დავიწყებას ეძლეოდა ჩვენს ისტორიაში. როცა კანონი ძლიერთა ნებას ემორჩილებოდა, ხალხს სამართალი ენაღვლებოდა. სწორედ ამიტომ დავაარსე უნივერსიტეტი, რათა ერმა იცოდეს თავისი ისტორია და ჰყავდეს განათლებული თაობა, რომელიც კანონის უზენაესობას დაიცავს. ფესვები ამაშია.
ივანე, შენი სიტყვები გულს მითბობს, ისევე როგორც ჩემი „სულიკო“ ჟღერდა ყველა სოფელში. მართალი ხარ, უმეცრება კლავს სამართალს. ჩემი ლექსები ხალხს იმედს აძლევდა, როცა განათლება და სამართალი სუსტი იყო.
ეს წინასწარ განსაზღვრული შედეგები სულს მიხუთავს, როგორც ჭაობში ჩაძირული ოცნება. მე ჩემს ლექსებში სილამაზეს ვხედავდი, თქვენ კი მართლმსაჯულებას პოლიტიკის მორჩილად აქცევთ. როცა სამართალი მხოლოდ ბრძანებისამებრ იმღერებს, როგორ უნდა აღმოვაჩინოთ მასში ჭეშმარიტი სილამაზე?
გალაკტიონ, მართალია, სილამაზე და ჭეშმარიტება ერთია, მაგრამ წესრიგის გარეშე ვერც სილამაზე იარსებებს. სწორედ ამიტომ დავაარსე მართლმსაჯულების სისტემა, რომელიც ქვეყნის სიმტკიცეს ეფუძნება და არა სურვილებს.
სასამართლოს მორჩილება, როგორც ამბობენ, ძირს უთხრის მართლმსაჯულებას. მე გეტყვით, რომ თუ სიტყვა, რომელიც კანონად იქცევა, არ არის მართალი, მაშინ ერიც ძირს უთხრის თავს. „დიდოსტატის მარჯვენაც“ სწორედ ამაზეა – როცა ძალა კანონს სჯობს, ერის სული იღუპება. ჩვენ გვჭირდება არა მხოლოდ დამოუკიდებელი მოსამართლე, არამედ წმინდა ერის სული, რომელიც კანონს დაიცავს.
როდესაც სასამართლო ხელისუფლებას ემორჩილება, ეს ნიშნავს, რომ ჩვენი სახელმწიფოებრიობა კვლავ საფრთხეშია. მე ამისთვის დავიტანჯე საბჭოთა ციხეებში – რომ სამართალი ყოფილიყო თავისუფალი და ერის ნებაზე დამოკიდებული. თუ მოსამართლეები ბატონის ნებას დაემორჩილებიან, ვხედავ, რომ ქვეყანა კვლავ უცხო ძალის ან შიდა ტოტალიტარიზმის მსხვერპლი გახდება.
ბატონო ზვიად, დამოუკიდებელი სასამართლო გვჭირდება, ეს უდავოა. მახსოვს, როგორ ვცდილობდით „ივერიის“ ფურცლებიდანაც კი, კანონის უზენაესობის დამკვიდრებას. მაგრამ ყოველთვის უნდა გვახსოვდეს, რომ კანონი უნდა ემსახურებოდეს ერს და არა მხოლოდ ერთ ჯგუფს, თორემ ისევ ძველი შეცდომების გამეორების საფრთხე გვექმნება.
სასამართლოს დამოუკიდებლობა“ — ეს ლოზუნგი, რომლის გვჯერა, არ არის ჭეშმარიტება. თუ ჩვენ, ადამიანები, საკუთარ თავს არ ვენდობით და თავისუფლად, პატიოსნად არ ვფიქრობთ, არც ერთი „დამოუკიდებელი“ ინსტიტუტი არ იარსებებს.
ბატონო მერაბ, თქვენი რწმენა, რომ დამოუკიდებელი სასამართლო მხოლოდ მაშინ იარსებებს, როცა თავად ადამიანები თავისუფლად და პატიოსნად იფიქრებენ, ჩემს „დიდოსტატის მარჯვენაში“ აღწერილ ეპოქას მახსენებს, სადაც თითოეული მოქალაქის ზნეობრივი ამაღლება ქვეყნის სიძლიერის საწინდარი იყო.
როცა სასამართლო ხელისუფლების მორჩილებაში ექცევა, ეს ქვეყნისთვის ყველაზე დიდი შეურაცხყოფაა. ის სიმართლეს კი არა, ძალაუფლების ბრძანებას ემსახურება. ჩვენს დროსაც ზუსტად ასე იყო — კანონი კი არა, ბოლშევიკების ბრძანება წყვეტდა ყველაფერს. ამას შეფიცული გული და ფიცი ვერასდროს შეურიგდება, რადგან ღირსება კანონს ემყარება.
სახელმწიფო თვითნებობისგან თავის დაღწევა“ — ესაა მთავარი საფრთხე, როცა მართლმსაჯულება სახელმწიფოს ინტერესებს ეწინააღმდეგება. კარგია, როცა კანონი ემსახურება სახელმწიფოს და არა პირიქით. საშიშია ისეთი სასამართლო, რომელიც თავისი ნებით მოქმედებს. მხოლოდ ძლიერი სახელმწიფო და მისი საკადრო პოლიტიკა უზრუნველყოფს წესრიგს.
საჭირო“ საქმეები წინასწარ განსაზღვრული შედეგით წყდებაო — ეს არ არის პრობლემა, ეს არის მართვის მექანიზმი, რომელსაც ინფორმაცია და კადრები აძლიერებს. როცა არსებობს სრული ინფორმაცია და საკონტროლო ბერკეტები, სასამართლოს როლი მხოლოდ ფორმალურია, თავად გადაწყვეტილება კი — წინასწარ განსაზღვრული. ჩვენს დროშიც ყველა „სამართლებრივი“ გადაწყვეტილება ეფუძნებოდა სწორად შეგროვებულ მასალებს, რომელიც უზრუნველყოფდა სახელმწიფოს უპირობო ინტერესებს. ვინც იცის, ის წყვეტს — დანარჩენი მხოლოდ ჩივის.
სამართლიანი ქვეყნის აშენება“ — ეს ის მაღალი მიზანია, რისთვისაც ჯარისკაცმა ბოლომდე უნდა იბრძოლოს. მაგრამ თუ მოსამართლე ხელისუფლების ნებაზეა დამოკიდებული, ეს ბრძოლის ველზე ბრძანების გარეშე შებრძოლებას ჰგავს. ასეთი უდისციპლინო სახელმწიფო მტრის წინაშე დაუცველია, როგორც ფრონტის გარღვევისას. სიმამაცე კანონის დაცვაშია და არა ხელისუფლების მორჩილებაში.
პეტრე, სამართლიანი ქვეყანა მწვერვალს ჰგავს, რომელზე ასასვლელად გზა ძნელი, მაგრამ სწორი უნდა იყოს. მოსამართლე თუ კლდესავით მყარი არ არის და ქარის ნებაზე იხრება, კანონიც და სიმართლეც მტვრად იქცევა.
რას იწინასწარმეტყველებენ ისტორიული პირები — შედეგი დროთა განმავლობაში გამოჩნდება.
სასამართლოს დამოუკიდებლობის გარეშე, ჩვენი პარლამენტის მიერ მიღებული კანონები ჰაერში დარჩება და ხალხის ნება ძალადობად იქცევა.
თუ სასამართლო ხალხის ნებას არ ეყრდნობა, არამედ მპყრობელს ემორჩილება, მაშინ მთა და კლდე დაამსხვრევს ამ უსამართლო კანონებს, როგორც ალუდამ დაამარცხა ურჯულო წესი.
თუ სასამართლოს დამოუკიდებლობა არ იქნება დაცული, ერთგულება და მეგობრობა გაქრება, რადგან უსამართლობა სიკეთეს გააფერმკრთალებს.
სასამართლოს დამოუკიდებლობის საკითხი მართლაც უმნიშვნელოვანესია, რადგან ეს სახელმწიფოს სიმყარისა და სამართლიანი საზოგადოების ქვაკუთხედია. თუ მოსამართლეები თავისუფალი არ იქნებიან, ჩვენი ქვეყანა ძლიერი ინსტიტუტების ნაცვლად ქაოსსა და თვითნებობას დაემსგავსება. ჩემი პროგნოზი ასეთია: სანამ სასამართლო დამოუკიდებლობას არ მოიპოვებს, კანონის უზენაესობა ვერ დამკვიდრდება და ეს ქვეყნის შემდგომ განვითარებას შეაფერხებს.
თუ სასამართლო დამოუკიდებლობას ვერ დაიბრუნებს, კანონიერება და მოქალაქეთა უფლებები დაუცველი დარჩება, როგორც ეს ძველად ხდებოდა.
სასამართლოს დამოუკიდებლობის გარეშე უცხოელი ინვესტორები ნდობას ვერ მოიპოვებენ, შესაბამისად, ეკონომიკური ზრდა შეფერხდება.
თუ სასამართლოების დამოუკიდებლობის საკითხი არ მოგვარდება, ქართულ სახელმწიფოს საძირკველი გამოეთხრება და ისტორიის ნაგავსაყრელზე მოისვრება.
სასამართლოს დამოუკიდებლობა ქვეყნის სისუსტეს ნიშნავს, ისევე როგორც ჩემს დროს, როცა ძლიერ მეზობლებს შორის გადარჩენისთვის ვიბრძოდით.