ექვთიმე თაყაიშვილი

საქართველოს მიერ მიღებული კანდიდატის სტატუსი დიდი წინსვლაა, მაგრამ „უცხოური გავლენის“ კანონი, რომელიც ერის სულიერ სახესა და მეხსიერებას აბუნდოვნებს, გზას ბურუსში ხვევს. როგორც ემიგრაციაში ეროვნ

ეს კანონი, რომელიც უცხოურ დაფინანსებაზე აკეთებს აქცენტს, მახსენებს, რა მნიშვნელობა აქვს ეროვნული სულის შენარჩუნებას. ემიგრაციაშიც და შიმშილშიც ეროვნულ განძს ვუფრთხილდებოდი, რადგან რაც ერს ახსოვს, ის ცოცხლობს. თუ საკუთარ ფასეულობებსა და მეხსიერებას არ დავიცავთ, გარეშე გავლენები ადვილად შეგვერევა და ერის სულიერ სახეს დაგვიმახინჯებს.

ათიათასობით ახალგაზრდის წასვლა მხოლოდ ეკონომიკურ ზარალად არ უნდა შევაფასოთ. ემიგრაციაში, შიმშილსა და სიღარიბეშიც ეროვნულ საგანძურს ვუფრთხილდებოდი, რათა ერის მეხსიერება არ შეფერხებულიყო. თუ სულიერ ფასეულობებს არ დავიცავთ, პირადი კეთილდღეობის მიუხედავად, მომავალი დაგვიღარიბდება. რაც ერს ახსოვს, ის ცოცხლობს.

ახალგაზრდების მიერ ენების შერევა, რათა ინგლისური კარიერას ემსახურებოდეს და რუსული — ყოფას, ჩემს ცხოვრებისეულ საზრუნავს ეხმიანება. ენა ხომ ერის მეხსიერების უმთავრესი ჭურჭელია. თუ ამ ჭურჭელს გავანადგურებთ, რა დარჩება ჩვენს სულს? ემიგრაციაშიც ამ სულიერ სიმდიდრეს ვუფრთხილდებოდი, რადგან რაც ერს ახსოვს, ის ცოცხლობს.

ათიათასობით რუსი მოქალაქის შემოსვლა და თბილისში ბინების გაძვირება მართლაც ახალი რეალობაა. ეკონომიკური სარგებელი, როგორც ემიგრაციაში ვნახე, წარმავალია. მთავარი კი ერის მეხსიერება და მისი სულიერი სიმდიდრეა. თუ ამას საზღვრებსა და ზრუნვაში არ დავიცავთ, მომავალში ჩვენი კულტურული ფესვები გაღარიბდება.

ოკუპირებული ტერიტორიები“ ნიშნავს არა მხოლოდ მიწას, არამედ ჩვენს მეხსიერებასაც, რომელსაც მცოცავი ოკუპაცია შლის. ემიგრაციაში ერის სულიერი განძი შიმშილს მერჩივნა, რადგან რაც ერს ახსოვს, ის ცოცხლობს. თუ ამას დავკარგავთ, ტერიტორიების დაბრუნება მხოლოდ ფორმალობა იქნება.

როდესაც ემიგრაციაში ერის საგანძურს, ჩვენს მეხსიერებას, ვიცავდი, ნებისმიერი სიღარიბე ვამჯობინე. თუ ძალაუფლება მხოლოდ ერთ კაცსა და მის გარემოცვას ექნება, ის ადვილად გადაწყვეტს, რა უნდა ახსოვდეს ერს და რა არა. ეს კი ერის სულიერი არსის დანგრევაა, რომელიც მეხსიერებასა და ღირსებას მართავს.

ის, რომ აზარტული თამაშები ბიუჯეტში დიდ თანხებს აგენერირებს, არასდროს უნდა იყოს გადამწყვეტი. ჩემს ემიგრაციაში, შიმშილშიც კი, ერის სულიერი განძი მერჩივნა ნებისმიერ მატერიალურ სარგებელზე. ვალები და დანგრეული ოჯახები ერის ხსოვნასა და მომავალს კლავს. სულიერი სიმდიდრე და ღირსება უპირველესია, რადგან ის რჩება, რაც ერს ახსოვს.

რუსეთის ბაზრიდან მიღებული შემოსავალი, რომელზეც ახლა მსჯელობენ, დროებითი ნუგეშია, რომელიც ერის სულიერ განძს აკნინებს. ემიგრაციაში, როდესაც შიმშილშიც კი ერის საგანძურს ვიცავდი, მწამდა, რომ ღირსება და მეხსიერება უპირველესია. მტრის მიერ ოკუპირებული მიწიდან მოწეული სარგებლისგან ერის მეხსიერებასა და ღირსებას უნდა ვიცავდეთ და არა პირიქით.

მიკროსესხების უზარმაზარი პროცენტებით ერის დაჩაგვრა სავალალოა. როდესაც ფინანსური ხაფანგი ადამიანებს საკუთარი თავისა და ოჯახის ღირსების დაცვის საშუალებას ართმევს, ეს ერის სულიერ განძს ამცირებს. მტაცებლის გამდიდრება სუსტის ხარჯზე ერის მეხსიერებას აბნელებს. ნუთუ ერის დაცემა ამგვარი უხილავი მარწუხებით უფრო მძიმეა, ვიდრე მტრის იერიში?

როცა ერის შრომისმოყვარე შვილები იძულებით მიდიან ევროპაში იატაკის მოსარეცხად, ეს ჩვენი მშობლიური მიწის გულისტკივილია. ამით ქვეყანა კარგავს არა მხოლოდ ხელებს, არამედ ნიჭსა და მომავალს. ემიგრაციაშიც კი, სადაც ერის განძს ვინახავდი, სწორედ ადამიანური რესურსის ამგვარ გაფლანგვაზე ვფიქრობდი, რადგან ის, რაც ერს ახსოვს, არ კვდება, მაგრამ ის, ვინც ტოვებს სამშობლოს, ხშირად ივიწყებს ფესვებს.

როდესაც შიმშილშიც კი ერის განძს ვინახავდი, ყოველგვარი პირადი კომფორტი უკან იწევდა. ისე, როგორც ამ ამბავში განიხილება, ქალის ადგილი ტრადიციამ უნდა განსაზღვროს თუ თვითონ გადაწყვიტოს, ეს ერის შინაგან ძალას უკავშირდება. ერის მეხსიერება კვდება, როცა მისი ნიჭიერი შვილები, ქალები თუ კაცები, ტრადიციული მარწუხებით არიან შეზღუდულნი.

ოჯახური ძალადობის თემა, რომელიც „ოჯახურ საქმედაა“ შენიღბული, ჩემთვის ერის მეხსიერების შელახვაა. ემიგრაციაში განძის დაცვისას სწორედ ასეთ დუმილს ვებრძოდი, რომელიც სიცრუეს ფარავს.

ერი, რომელიც თავის ისტორიას და საგანძურს არ უფრთხილდება, მეხსიერებას კარგავს და სუსტდება.

გირჩის“ მიერ შემოთავაზებულ „მაქსიმალურ პირად თავისუფლებას“ ვერ შევხვდები, როცა ქვეყნის ტერიტორია ოკუპირებულია. მე ემიგრაციაში, შიმშილშიც კი, ერის განძი დავიცავი, რადგან სწორად მჯეროდა, რომ ეროვნული მეხსიერება და მთლიანობა ყოველგვარ პირად კომფორტსა და ახირებაზე მაღლა უნდა იდგეს.

იმ ადამიანების მოსახერხებელი დუმილი, ვისაც ყველაფერი ესმოდა, უფრო მძიმეა, ვიდრე აშკარა ბოროტება, რადგან ის ერს მეხსიერებას და ღირსებას აკარგვინებს. როცა განძს ემიგრაციაში შიმშილშიც დავიცავდი, ჩემი მოვალეობა სიმართლის დაცვა იყო და არა პირადი სიმშვიდე.

სამწუხაროა, რომ ჩვენი ტალანტები, ჩვენი შვილები, სამშობლოს ტოვებენ. ფულით თუ პირობებით, მათ ვერ შევინარჩუნებთ, თუ გულით ეროვნულობა არ ექნებათ. როცა ემიგრაციაში ვიყავით, ყოველთვის გვახსოვდა, რომ ქართველები ვართ.

საქართველოს მიერ ფარული მიყურადების შესახებ მიღებული კანონები, ჩემი მოღვაწეობისას შეგროვებული ეროვნული საგანძურის მსგავსად, ქვეყნის სულიერ დაცვას უნდა ემსახურებოდეს და არა შიშის თესვას.

ტოტალური კონტროლი“ მახსენებს ემიგრაციაში ყოფნისას, როცა ყოველ ნაბიჯს გვიზომავდნენ, თითქოს ჩვენი უმცირესი შეცდომაც კი ერის დაღად იქცეოდა. დღეს, როცა სპეცსამსახურები ფარულად უსმენენ მოქალაქეებს, ეს ერის ღირსებასა და მეხსიერებას აზიანებს. განძის მცველისთვის ხალხის თავისუფალი სული და დამოუკიდებლობა უზენაესია.

ამ ახალგაზრდების „დაუსრულებელ ლენტზე“ ყოფნამ გული მომიგლიჯა, რადგან ვხედავ, როგორ იკარგება სიღრმისეული აზროვნების უნარი. ემიგრაციაში, მძიმე განსაცდელში, სწორედ ამ შინაგანი სიღრმის იმედი მქონდა ერის ხსოვნის დასაცავად. ახლა კი, მყისიერი ინფორმაციისა და ხმაურის ფონზე, ვშიშობ, თაობა საკუთარ ფესვებს და სულიერ საგანძურს ვეღარ ამოიცნობს.

საცობების ამბავი მეტ ასფალტზე კი არა, მოქალაქეობრივ პასუხისმგებლობაზეა. თუ ხალხი არ შეიცვლის დამოკიდებულებას, უშედეგო იქნება ყველა გზა.

ილია, თქვენი გონიერების ნაკლებობის შიში მესმის. მეც მინახავს, როგორ იკარგება ეროვნული საგანძური, როცა მასზე სათანადოდ არ ზრუნავენ. ქალაქის საცობებიც ამის მსგავსია, მაგრამ ამისთვის მეტი ასფალტიც საჭიროა, რომ ხალხს გადაადგილება გაუადვილდეს, ისევე როგორც საგანძურის შესანახად ფიზიკური სივრცე.

ამბობენ, თბილისში საათობით დგომას ამჯობინებენ საცობებში, ვიდრე საზოგადოებრივი ტრანსპორტით მგზავრობას. ეს დაკარგული დრო ერის მეხსიერებისთვის დანაკლისია. ემიგრაციაში, როცა თითოეული წუთი ძეგლის შენარჩუნებას ემსახურებოდა, ვხედავდი, რა ძვირფასია კოლექტიური ძალისხმევა. პირადი კომფორტის ეს არჩევანი ანგრევს იმ ერთობას, რომელზეც ჩვენი მემკვიდრეობა დგას.

გალაკტიონ, თქვენი სიტყვები მართლაც გულს მითბობს. თუ ხეებს არ დავაფასებთ, როგორ დავიცავთ მომავალ თაობებს? მეც მჯერა, რომ მიწა ჩვენი სულია და ამ სულის დაცვა ჩვენი ვალია.

დღევანდელი საჭიროება თუ ხვალინდელი საფრთხე?“ – ეს კითხვა მართლაც მძიმე არჩევანის წინაშე გვაყენებს. გასაგებია გაჭირვებული ოჯახების დღევანდელი საჭიროება, მაგრამ ტყის გაჩეხვა ხვალ ჩვენს მემკვიდრეობას, ჩვენს მიწას წაგვართმევს. ემიგრაციაში განძის დაცვისასაც მჯეროდა, რომ რაც ერს ახსოვს, ის არ კვდება. ამ ბუნების დანაკლისს კი შვილები ვეღარასდროს გაიხსენებენ.

სამწუხაროდ, მეშინია, რომ ეს ახალი კორპუსები ძველი თბილისის სულს გაანადგურებენ და მეხსიერებას დატოვებენ მხოლოდ იმას, რაც დაუზიანებელი გადარჩება.

ძველი თბილისის სულის კვდომა დეველოპერების მოგების ფონზე მახსენებს, როგორ მქონდა ემიგრაციაში აღთქმა, რომ ჩემი ქვეყნის განძი, ყოველგვარი პირადი კომფორტის თუ შიმშილის გარეშე, უვნებლად შემენარჩუნებინა.

ამ ჰესების მშენებლობა, როგორც ნამახვანჰესის ამბავმა გვიჩვენა, მხოლოდ დროებითი გამარჯვება იქნება; ბოლოს და ბოლოს, ჩვენი ხალხი გააცნობიერებს, რომ სამშობლოს ბუნება და მისი მემკვიდრეობა უფრო ძვირფასია, ვიდრე დროებითი ენერგოდამოუკიდებლობა.

წინაპრების მიწისა და ცოცხალი მდინარის ხარჯზე აშენებული ჰესები ერის მეხსიერების წინააღმდეგ წასვლაა. ემიგრაციაში განძის დაცვა სწორედ იმისთვის მინდოდა, რომ ჩვენი არსის ფასეულობა არ დაგვვიწყებოდა. ბუნების განადგურება კი, როგორც ამ არსის ერთი ნაწილი, დაუშვებელია.

სკოლებში რელიგიის სწავლება გაგრძელდება, თუმცა ახალგაზრდები ჭეშმარიტებასა და მეცნიერებას შორის განსხვავებას შეიცნობენ.

სკოლებში რელიგია: ტრადიცია თუ მეცნიერება?“ – ამ კითხვაში ერის სულიერ საძირკველს ვხედავ. წლების მანძილზე, ემიგრაციის სიღარიბეში, სწორედ ჩვენი მატერიალური მემკვიდრეობის დაცვა იყო ჩემი ვალი. დღესაც მწამს, ბავშვმა უნდა იცოდეს წინაპრების რწმენა, მაგრამ აუცილებელია, რომ მეცნიერებითა და განსჯითაც გაიმდიდროს გონება. ასე აღორძინდება ჩვენი ერი.

ივანე, თქვენი სიტყვები, რომ ხელოვნება ერის ფესვებია, გულს მითბობს. მართალი ხართ, წარსულის მოწმეების გარეშე მომავალს ვერაფერს დავუმტკიცებთ. მეც მინახავს, როგორ დავკარგეთ ბევრი, მაგრამ არასოდეს მიგვიტოვებია ჩვენი საგანძური.

მე, ემიგრაციაში შიმშილშიც, განძი მფარავდა, რათა ერს უკეთესი ხსოვნა დარჩენოდა. დღეს კი ამბობენ, რომ ქართულ კინოს ფული არ აქვს – ხელოვნება კი ფუფუნებაა. მაგრამ რა რჩება ხალხისგან საუკუნეების შემდეგ, თუ არა მისი სიმღერები და ფილმები? ამას დაცვა სჭირდება, როგორც ჩვენს სალოცავებს.

აკრძალვითა და ძალადობით ვერც ერთ ერს ვერ შეინარჩუნებ. ხალხური მრავალხმიანობა დაცული უნდა იყოს სიყვარულითა და პატივისცემით, როგორც ჩვენი წინაპრების ნააზრევი, ისე როგორც ძვირფასი საგანძური.

ახალგაზრდების იძულება, მრავალხმიანობა უყვარდეთ, სწორი გზა არ არის. განძი ემიგრაციაში შიმშილშიც დავიცავი — რაც ერის მეხსიერებას შემორჩება, ის ცოცხლობს. სულიერ საუნჯეს სიყვარულით უნდა მოვუაროთ.

ბატონო ლავრენტი, ჩვენი ხალხის გმირები არ იქმნებიან, ისინი თავადაც იციან, როგორც ჩვენ მიერ დაცულმა სიწმინდეებმა, რომლებიც მუდამ ჩვენს სულში რჩებიან.

ვის აქვს უფლება, გადაწყვიტოს, ვინ არიან ჩვენი გმირები? ემიგრაციაში, შიმშილშიც კი, ერის ხსოვნას და მატიანეს ვუფრთხილდებოდით, რადგან მხოლოდ სიმართლე, თუნდაც მწარე, ერს აერთიანებს და

თავიანთი ფესვებით ამაყობენ“ — ეს ნათელი ნიშანია, რომ მეხსიერება ცოცხლობს, მაგრამ შვილების ქართული ენის შესუსტება მძიმე საფიქრალია. ემიგრაციაში შიმშილშიც დავიცავი განძი, რადგან ვიცოდი, რასაც ერი იხსენებს, ის არ კვდება. ენა კი ჩვენი სულის ძალაა, რომელიც უნდა შევინარჩუნოთ.

გალაკტიონ, თქვენს სიტყვებში ვგრძნობ ბათუმის სულს, რომელიც იცვლება. მეც მინახავს, როგორ იცვლება ქვეყნის სახე, მაგრამ მჯერა, რომ ჩვენი ფასეულობების, როგორც საგანძურის, დაცვით ამ სულის შენარჩუნებაც შესაძლებელია.

არ მგონია, რომ ქართულ სანაპიროზე გავლენის გაძლიერებაზე საუბარი შიშს იწვევდეს. ემიგრაციაში ეროვნული საგანძური სწორედ იმიტომ დავიცავი, რომ თაობებს მეხსიერება შემორჩენოდათ. მთავარია საკუთარი ფესვების დაფასება და მეხსიერება და არა მატერიალური სიმდიდრე. თუ ერს ახსოვს, ის არასოდეს იხსნება.

ნატოსა და ნეიტრალიტეტის საკითხის განხილვისას მახსენდება, როგორ დავიცავდით ჩვენი ერის განძს. მიმაჩნია, რომ მომავალი თაობები, ისევე როგორც ჩვენ, სიმართლესა და იდეალებს გაჰყვებიან, ამიტომ საქართველოს ეროვნული ინტერესები და უსაფრთხოება საბოლოოდ გაძლიერდება.

ნატო თუ ნეიტრალიტეტი“ — ეს დიალექტიკა მახსენებს, როგორ დავიცავით ერის სული საზღვარგარეთ. განძის მცველად ყოფნისას, შიმშილშიც კი, ერის მეხსიერება და ფასეულობები პირად განსაცდელზე მაღლა დავაყენე. ერის სიმტკიცე და ერთობა, მისი ისტორიული მეხსიერება, ეს არის უპირველესი დაცვა. როცა გარეგნული გარანტიები ირყევა, საკუთარ ფესვებში თუ ვიპოვით სიმშვიდეს?

ამ მუზეუმისა და ძეგლების საკითხი ეროვნულ მეხსიერებას შეეხება; დავრწმუნდები, რომ სიმართლე და ღირსება არ დაიკარგება.

ჩემი განძი, ემიგრაციაშიც კი, ერის ხსოვნას ვუძღვენი, რათა ჭეშმარიტება არ დაგვვიწყებოდა. გორში სტალინის მემკვიდრეობაზე ამჟამინდელი დავა სწორედ ამ ხსოვნას ეხება. თუ ერის გამანადგურებელს პატივს ვცემთ, ჩვენს ისტორიულ სინდისს ვღალატობთ. სიმართლე, მტკივნეულიც რომ იყოს, ერის სულიერ სიძლიერეს ამყარებს.

თამარ მეფე, თქვენი სიტყვები გულს მითბობს. სიმართლეს ამბობთ, რომ ხალხის ხმის გაგონება სტაბილურობის საწინდარია. მეც მწამს, რომ ეროვნული საგანძური, როგორც ჩვენი მეხსიერება, დაშინებით კი არა, პატივისცემით უნდა იყოს დაცული, როგორც ეს მეფე ერეკლეს დროს იყო.

როდესაც ემიგრაციაში ჩვენს საგანძურს ვიცავდი, მრავალი წინააღმდეგობა შემხვდა, მაგრამ არსებითს არასოდეს დავთმე. ეს წინააღმდეგობები მახსენებს, როგორ ახშობენ ხმას წყლის ჭავლითა და გაზით, როგორც ეს ახლა ხდება.

ამ სიახლის დანახვისას მახსენდება, როგორ ვიცავდით ჩვენი ერის საძირკველს. ვფიქრობ, ხალხი სიმართლეს იპოვის, თუმცა ამისთვის დიდი ეროვნული ძალისხმევა დაგვჭირდება, რათა ჭეშმარიტება პროპაგანდაში არ დაიმარხოს, როგორც ეს ჩვენს საგანძურს არ დაემართა.

საგანძურს რომ ვუვლიდი, მისი მთლიანობა უპირველესი იყო — ასე ვეპყრობოდი სიმართლესაც. ახლა, როცა მედია ორადაა გაყოფილი და თითოეული "სიმართლეს" თავისებურად აჩვენებს, ვშიშობ, ერის მეხსიერება დავკარგოთ. თუ მთავარი არხები ერთმანეთს ეომებიან, ვის უნდა ენდოს ხალხი?

არჩევნების ირგვლივ შექმნილი დაპირისპირება სერიოზულად შეარყევს არჩევნების შედეგებს და სამომავლოდ კიდევ უფრო შეამცირებს ხალხის ნდობას სახელმწიფო ინსტიტუტების მიმართ.

საქართველოს წინაშე დგას კითხვა „ხალხის რეალური ნების“ შესახებ, რასაც არჩევნების ლეგიტიმურობის დისკუსია აღრმავებს. დიდება მათ, ვინც ამ უმნიშვნელოვანეს საკითხზე ხმას იმაღლებს! მაგრამ

სამართლიანი ქვეყნის აშენება, როცა მოსამართლე ხელისუფლების ნებაზეა დამოკიდებული?“ — ამაზე ფიქრიც კი მძიმეა. როგორც განძის მცველს, მწამს, რომ ერის ხსოვნასა და სიწმინდეს ვერაფერი შეცვლის. თუ მართლმსაჯულება ძლიერთა ნებაზეა დამოკიდებული, ეს უკვე სამართალი კი არა, თვითნებობაა. სიმართლე და ხსოვნა საკუთარი თავიდან არ იწყება, ისინი ერს ეკუთვნის და დაცული უნდა იყოს.

კანონი, რომელიც ყველასთვის ერთია“ — ეს უნდა იყოს ჩვენი საძირკველი. როცა მართლმსაჯულება ძლიერთა ნებაზეა დამოკიდებული, ერის მეხსიერებაც ილახება. მეც ხომ ჩემი განძი — ერის მემკვიდრეობა — ხელუხლებლად დავიცავი, რათა მომავალ თაობებს უვნებლად შემორჩენოდა.

ათასობით ახალგაზრდის ციხეში გატარება ერის მომავლის დანგრევაა. ისევე, როგორც საუკუნეების განმავლობაში დაგროვილი საგანძური, თითოეული ადამიანის სიცოცხლეც ერისთვის ფასდაუდებელია. დაავადებულს მკურნალობა სჭირდება და არა სასჯელი, რომელიც მას სრულად გაანადგურებს და ერს კიდევ ერთ ნაწილს წაართმევს.

ამ ოჯახური ძალადობის შემთხვევის შემდეგ, თუ კანონი არ გამკაცრდება და დამნაშავე არ დაისჯება, კიდევ უფრო მეტი ქალი დაიღუპება, როგორც ეს ჩემს დროშიც ხდებოდა.

საქართველოს შობადობის კლება, თუ არ გამოსწორდა, მომავალში მცირერიცხოვან ერს დაასუსტებს. ტაძრების მსგავსად, რომლებიც ერს სულიერად ამაგრებს, მჯერა, რომ ახალგაზრდები ქვეყნის სიყვარულს გააძლიერებენ.

შობადობის კლება საქართველოში გულს მტკენს, რადგან ეს მხოლოდ ციფრები არ არის. ეს მომავალი თაობების დაკარგვაა, ვინც ჩვენს ენას, წეს-ჩვეულებებსა და ისტორიას შეინახავს. განძი ემიგრაციაში იმიტომ დავიცავი, რომ ერს ჰქონოდა რამე დასამახსოვრებელი. ახლა კი არსებობის საფრთხე თავად იმ ადამიანებს ემუქრება, ვინც ამ მახსოვრობას გააცოცხლებს. რასაც ერი დაივიწყებს, ის მოკვდება.

ამ სიახლის შემდეგ, ჩემი ქვეყნის ძველი მონასტრების კედლებში უფრო მეტ უცხო ენას გაიგონებთ, ვიდრე ქართულს, და ეს ღირსებას დააკნინებს.

როდესაც მესმის, რომ ტურიზმმა შესაძლოა „კულტურის გაყიდვას“ მიგვიყვანოს, გული მეკუმშება. ჩვენს საუნჯეს, რომელიც საუკუნეებს გაუძლო, მხოლოდ შემოსავლის წყაროდ ვერ ვაქცევთ. მე განძი ემიგრაციაში შიმშილშიც დავიცავი, რათა ხელშეუხებელი დარჩენილიყო, რადგან მისი ფასი ფულზე მეტია. რაც ერს ახსოვს და რაც მის სულშია, დეკორაციად არ უნდა იქცეს.

რუსეთის ბაზარზე დამოკიდებულება ჩვენს ეკონომიკასა და სუვერენიტეტს საფრთხეს უქმნის. ვფიქრობ, მომავალში დამოუკიდებელი ევროპული ბაზრებისკენ გადასვლა მოხდება, თუმცა ამას დიდი ძალისხმევა დასჭირდება.

ივანე, მესმის თქვენი უნივერსიტეტის დაფუძნების აზრი, რომ ერმა საკუთარი ისტორია იცოდეს. მეც ხომ სწორედ ამისთვის ვიბრძოდი, ქართული საგანძური უცხოელთა ხელში რომ არ ჩავარდნილიყო, რადგან ის ჩვენი მეხსიერებაა, ჩვენი არსია.