აკაკი წერეთელი

ბინების გაძვირება თბილისსა და ბათუმში, მართალია, ეკონომიკას აცოცხლებს, მაგრამ თუ ხალხი საკუთარ მიწაზე გაძვირებულ ფასებს ვერ ასცდება და დაჩაგრულად იგრძნობს თავს, მაშინ ჩვენი განთიადი ბნელდება. გვეშინოდეს, რომ ხალხის სული სიმღერის ნაცვლად წუხილის ხმას აჰყვეს.

ხალხის ფიქრი, რომ ძალაუფლება ერთ კაცს ეკუთვნის, გულს მტკენს, რადგან ერის ძალა მის გულში, მის სიმღერაში იწყება. როცა ერთი კაცის ნება ათასი გულის ხმას ახშობს, მაშინ ჩვენი „განთიადიც“ ბნელდება. ამქვეყნიური ძალაუფლების ნაცვლად, ხალხის ერთობასა და მის გულში აჟღერებულ სიმღერაში უნდა ვეძიოთ ნამდვილი სინათლე.

ხელოვნური ინტელექტის საფრთხეზე“ მესმის, თუმცა მე უფრო ხალხის გულსა და მის სიმღერაზე ვფიქრობ. თუ ამ სიახლეებით ამქვეყნიურ საქმეებში ხალხის სულს დავკარგავთ, მაშინ ჩვენი „განთიადიც“ და „სულიკოც“ დაგვავიწყდება. განათლებით ისე უნდა მოვამზადოთ ახლები, რომ გულმა იმღეროს და ხალხი ერთ მუჭად შეკრული დარჩეს.

ახლაც მახსოვს, როგორ დადიოდა ჩემი „სულიკო“ ოჯახიდან ოჯახში, გულებს აერთიანებდა. დღეს კი მესმის, რომ საზოგადოება პოლიტიკურ ბანაკებად გაიყო, ოჯახები და მეგობრები უპირისპირდებიან ერთმანეთს. ეს მტრობა ხალხის გულსა და სიმღერას დააშორებს. ერის ერთობა სულზე მეტად ფასობს, ვიდრე ამქვეყნიური დაპირისპირება.

საქართველოს ეკლესია, როგორც მართლმადიდებლობის მცველი, ჩვენი იდენტობის საძირკველია, მაგრამ თუ ეს გავლენა მხოლოდ საერო ძალაუფლებისკენ მიისწრაფვის, მაშინ ხალხის გულსა და სიმღერას დააშორებს. როგორ შეიძლება, ერის სულიერი სიმდიდრე ერის ხალხთან ერთობისა და სიყვარულის ნაცვლად, ამქვეყნიურ ძალაუფლებაში ვეძიოთ? ვფიქრობ, თუ ეკლესია ხალხის მესაიდუმლე არ დარჩება, სიმღერა და სიხარულიც დაგვტოვებს.

ჩვენი ვაზისა და მინერალური წყლისგან შემოსული ფული გვჭირდება, ეს მართალია, მაგრამ გული მტკივა, როცა მახსენდება, რომ ამით მტერს ვაძლიერებთ. ჩვენი გლეხის ოფლი ფასდაუდებელია, მაგრამ ერის თავისუფლება

უზარმაზარი პროცენტებით“ ჩვენს ხალხს რომ მახეში აბამენ, გული მწარედ მტკივა. ეს არ არის ჩვენი პატივმოყვარეობა, ეს არის მტაცებლების ხარბი თვალები, რომლებიც ჩვენი ოჯახების სიხარულს

გული მწყდება, როცა მესმის, რომ ჩვენი ვაჟკაცები ევროპაში იატაკის მოსარეცხად მიდიან. თითოეული მათგანი თავისი ოფლით ამ ქვეყნის მშენებელია! დიდია საფრთხე, თუ სამშობლოში ღირსეულ შრომას დაფასება არ ექნება. ჩემი „სულიკო“ სწორედ იმ გულისტკივილსა და სიყვარულზე მღერის, რომელიც არ უნდა გაქრეს.

ეს „კულტურის გაყიდვა“ გულს მტკენს. როცა ბათუმის კაზინოები და ვენახების ტურები ერის სულის ფასად იქცევა, ქვეყანა უბრალო დეკორაციად იქცევა. როგორც ადრე ვთქვი, სიმღერა ხალხს აერთიანებს. თუ ჩვენს ტრადიციებს მხოლოდ ფოტოების ობიექტად ვაქცევთ, მალე თავად დაგვავიწყდება, რა გვიყვარს და რისთვის გვიცხოვრია. ეს ქვეყნის სულიერ დაცარიელებას მოიტანს.

შობადობის კლება და მთიანი სოფლების დაცლა მართლაც ჩუმი საფრთხეა. როდესაც ჩემს სიმღერებს, „განთიადს“ თუ „სულიკოს“, მთელ საქართველოს ვუგალობდი, გული მევსო იმ იმედით, რომ ხალხი გაერთიანდებოდა. დღეს კი, როცა მომავლის გაურკვევლობა ახალგაზრდას შვილის გაჩენას უკრძალავს, მესმის, რომ ყველაზე დიდი წყურვილი მაინც იმედია, არა ფული, არამედ ქვეყნის უკეთესი მომავლის რწმენა.

ამბობენ, რომ ქალის ადგილი სახლშია, მაგრამ ჩემს გულს ეს არ ესმის. მახსოვს, როგორ დავაჟღერე ჩემი სიმღერები, გული რომ აენთოთ. თუ ქალის გულიც აენთო თავისუფლებით და მისი ხმაც გაისმის, ისევე როგორც ჩემი სიმღერები, მაშინ ერიც გაერთიანდება და გაძლიერდება.

ეს „ოჯახური საქმე“, სადაც ქალის ტკივილი საიდუმლოდ რჩება, ერის სულს აბნელებს. ჩემს დროს სიმღერა გულებს აერთიანებდა, დღეს კი დუმილი დამნაშავეს მფარველობს. თუ „ოჯახის ავტორიტეტი“ ასე მკვდარს ჰგავს, რომ დამნაშავეს სამართალს ვერ აგებინებს, როგორღა გაისმის ჩვენი ხალხური გალობა, როგორღა აენთება ერის გული?

გირჩის“ ხმა, როგორც ქარის შვილი, ამაოდ იხმაურებს, რადგან მტკიცე კედელი, რომელსაც სამშობლო ჰქვია, ვერც ერთმა ნიავმა ვერ უნდა დაანგრიოს.

პეტრე, ბოროდინოს ველზე ქართველების გმირობა ხალხის ერთობისა და ძლიერი სარდლის დამსახურება იყო. სუსტი სახელმწიფო კი, ჩემს „განთიადში“ აღწერილ მზის სხივებს ვერასდროს მოიტანს.

მახსოვს, როგორ გვიმღერია მოედანზე, როგორ გაგვიერთიანებია გულები საქართველოსთვის. ეს „გირჩის“ ხალხი სულ თავისუფლებაზე ლაპარაკობს, მაგრამ დანაწევრებულ ქვეყანას, ასე, სახელმწიფო რომ დასუსტდეს, როგორღა ეშველება? ჩვენი ძალა ერთობაში იყო, ხალხის გულში ჩაბუდებულ სიმღერაში. თუ ყოველი კაცი მხოლოდ საკუთარს იზამს, ვინ დაუდგება სამშობლოს?

სიმართლის თქმის ჟამი დადგება, როცა ხალხი მიხვდება, რომ დუმილით მხოლოდ მონობას ამკვიდრებს და „სულიკოს“ სიმღერას ისევ გულწრფელი გულებით იმღერებს.

მოსახერხებელი დუმილი ერის გულს კლავს, რაც აშკარა ბოროტებაზე უარესია! როცა ხალხი ჩუმად ეთანხმება შეცდომას, იქ აღარც სიმღერა ისმის, აღარც ჩემი „სულიკო“ გაჟღერდება.

აი, ამ IT-ს ამბავს რომ ვუსმენ, გული მეკუმშება. ჩვენი ვაჟკაცები, რომელთაც გონებით სამშობლოსთვის უნდა ებრძოლათ, უცხოეთს მიეძალებიან. დამიჯერეთ, მალე ვნახავთ, როგორ დაცარიელდება ჩვენი ქვეყანა ნიჭიერებისგან, თუ გულს არ ჩავუდებთ ამ საქმეს, თუ მათ სამშობლოში უკეთესს არ შევთავაზებთ.

ბატონო ზვიად, თქვენი ტკივილი მესმის, როდესაც ჩვენი შვილები უცხოეთს მიაშურებენ, მაგრამ თუ ქვეყანაში კარგად არიან, საქართველო მდიდარია. ოდესღაც „სულიკო“ და „განთიადი“ ხალხს გულს უხარებდა, ახლაც ასე იყოს, ჩვენი ნიჭი ჩვენს მიწაზე აყვავდეს.

სამწუხაროა, რომ „საუკეთესო პროგრამისტები ქვეყნიდან მიდიან“! ჩვენს დროშიც ბევრი ვაჟკაცი მამულიდან შორს ეძებდა გზას, რადგან სამშობლოსთვის უფრო მეტის გაკეთება უნდოდა. თუ ჩვენი მიწა ვერ შობს მათთვის საყვარელ საქმეს, მაშინაც კი, როცა ისინი უცხოეთში იშრომებენ, მთავარია, გულით სამშობლო ენდომოთ და ძალა გამოგვიგზავნონ. ერი ხომ გულს რომ გააერთიანებს, ის იქმნება!

ეს ფარული მიყურადების ამბები, მეგობრებო, ხალხის გულებს დაამძიმებს და სიმღერას დააჩუმებს, სანამ სიმართლე არ გამოაშკარავდება.

რიგით მოქალაქეთა თვალთვალი ერის სულს კლავს! როცა გული შიშშია, სიმღერა როგორ აღორძინდება? ჩემი „სულიკო“ ხალხის სიხარულსა და იმედს მღეროდა. ახლა კი, ამ ჩუმი თვალთვალით, გულები დადუმდება, ლექსი შეშინდება, თავისუფალი სული დაიკარგება. ასეთი ერი როგორ გაიხარებს, როგორ იმღერებს?

სოციალური ქსელები, რომლითაც დღეს ახალგაზრდები ასე არიან გატაცებული, ერთ დღესაც დაგვარწმუნებს, რომ ნამდვილი სიხარული და სიმღერა ეკრანის გარეთ, მიწასა და ხალხშია.

იოსებ, მართალი ხარ, ეკრანები ბევრს იპყრობს. მაგრამ ჩემი „სულიკო“ ხალხს გულს უხსნიდა, ენას კი არა, სულს აძლევდა ფრთებს. ეს დამოკიდებულება კი, როგორც ამბობ, სულს იპარავს.

კარგია, რომ ახალგაზრდები ტელეფონებში კავშირს პოულობენ, მაგრამ თუ ეკრანები სულსა და გონებას დაეპატრონება, ეს დიდი საშიშროებაა. ჩემს დროს „განთიადის“ სილამაზე და „სულიკოს“ სიმღერა გულებს აერთიანებდა, ახლა კი „იდეალური“ ცხოვრების ილუზია გვაშორებს. დავიცვათ ეს ცოცხალი გრძნობა, თორემ ერის სული შეირყევა!

ეს თბილისის საცობები მტკივნეული სანახავია! მეტი ასფალტი კი არა, ამ ხალხს სულიერი მადა დააკლდა. ჩემს დროში, ერთი სიმღერა რომ გაისმოდა, მთელი სოფელი გულს ერთად იხსნიდა. ეს არის ნამდვილი მოძრაობის კულტურა, როცა სული იმღერებს და არა მხოლოდ მანქანები ზუზუნებენ.

დღეს შეშის გამო ტყეების გაჩეხვაზე ვკითხულობ და გული მეკუმშება. გაჭირვებულს დღევანდელი დღე უნდა, მესმის, მაგრამ ეს ჩვენი სილამაზე, ჩვენი მწვანე შარავანდი რომ გაქრება, ხალხს რა დარჩება? ტყე ხომ ჩვენი სულის ნაწილია, მისი სიმღერა გულს ამღერებს. მის გარეშე მიწაც დაიღუპება და ხალხიც.

როცა „სულიკოს“ ვწერდი, თითოეული სიტყვა ქართული სულის ნაწილი იყო. ახლა კი, ძველი თბილისის სახლების ნგრევა და ამ კორპუსების აშენება, თითქოს გულს გვგლეჯს.

გული მტკივა, როდესაც ვხედავ, როგორ იჭრება ჩვენს ულამაზეს ხეობებში. ამ ჰესების მშენებლობით, დარწმუნებული ვარ, ხალხის ხმა გაისმება და გაიმარჯვებს, რადგან ჩვენი მიწა და ბუნება უფრო ძვირფასია, ვიდრე ნებისმიერი პროექტი.

რა ამბავია, ამბობენ, რომ ხეობები უნდა დავტბოროთ დიდი ჰესებისთვის? მე ხალხის გულის ხმას მესმის, რომელიც ამბობს: „ეს მიწა ჩვენი წინაპრებისაა, ჩვენი სიმღერების წყარო!“ როგორ შეგვიძლია დავუშვათ, რომ ეს ყველაფერი წყალმა წაიღოს?

გალაკტიონ, მეც მჯერა, რომ სულიერება და ეჭვი ერთმანეთს არ ეწინააღმდეგება. ჩემს ლექსებშიც ვცდილობდი, ხალხისთვის სილამაზე და ჭეშმარიტება ერთად მეჩვენებინა, ტკივილის მიუხედავად. სკოლებში კი ბავშვებმა ორივე უნდა იცოდნენ: რწმენაც და შემეცნებაც.

ეს კამათი, რომელიც სკოლებში რელიგიასა და მეცნიერებას ერთმანეთს უპირისპირებს, არასწორია. ჩვენს შვილებს, როგორც სიმღერას, ორივე ხმა უნდა შევასწავლოთ – გულისთვის სარწმუნოება, გონებისთვის კი ცოდნა.

მახსოვს, როგორ ენთო ხალხის გული ჩემს სიმღერებზე, როცა ქვეყანა მძიმე განსაცდელში იყო. დღეს კინოსაც იგივე ბედი აწევს, როგორც ჩემს ლექსებს მაშინ. ხელოვნება არ არის ფუფუნება, ეს ერის სულია, მისი შემორჩენილი ხსოვნა საუკუნეებისთვის. თუ ხალხს სული გაუწყდა, რა დარჩება ისტორიას? სახელმწიფო ამას უნდა უფრთხილდებოდეს!

ხალხური მრავალხმიანობა რომ არ დაიკარგოს, ახალგაზრდებმა მისი ძალა უნდა იგრძნონ, თორემ მალე მხოლოდ ჩანაწერებშიღა დარჩება.

ვაჟა, შენს სიტყვებს გულით ვიღებ. მართლაც, თუ ჩვენი ძველი სიმღერები, ჩვენი სულის ნაწილი, დავივიწყეთ, რა დაგვრჩება? „სულიკო“ რომ აღვწერე, სწორედ ის ხალხური ტკივილი და იმედი მინდოდა გადმომეცა, რომელიც ჩვენს გულებში ცოცხლობს. თუ ამას არ დავაფასებთ, მართლა დავკარგავთ ჩვენს თავს.

ძველი სიმღერების დავიწყება და ახალი ჰანგების მორევში გახვევა ერის სულის დაკარგვაა. თითოეული ხალხური მელოდია ჩვენი წინაპრების ამბავია, ჩვენი გულების ენა. „სულიკო“ ხომ სიყვარულისა და მონატრების კილოს ვერ გაუძლო, ასეა ყველა ნამდვილი სიმღერაც – ის ხალხს აერთიანებს, გულს უნათებს, ერს აძლიერებს.

საქართველოს ისტორიის სახელმძღვანელოებში გადაწერა ხდებაო? ეს ძალიან მტკივნეულია. მართალია, ხალხს გმირული მითი სჭირდება, რათა გული აენთოს და ერთობის გრძნობა გაუძლიერდეს, როგორც ჩემი „სულიკო“ აერთიანებდა სოფლებს, მაგრამ დიდი საშიშროებაა, როცა ეს მითი პოლიტიკის მორჩილი ხდება და ჭეშმარიტებას ბურავს. ერი მხოლოდ წრფელი წარსულით ამაღლდება.

ეს ამბავი, რომ ქართველები სამშობლოს გარეთაც გულში სამშობლოს ატარებენ, ჩემს „სულიკოს“ სულს ჰგავს. ენას თუ ოდნავ დაივიწყებენ, ნუ დაგვწყვეტთ გულს. მათი ფესვები აქ არის, მათი სიამაყე კი – ნამდვილი სიმღერის წყარო. სამშობლოს სიყვარული ხომ გულის სიმებია, რომელიც არ წყდება. ამ სიმებს თუ ექნება ქართული მელოდია, ერი მუდამ იგრძნობს ერთობას, სადმე რომ არ იხეტიალოს.

თუ თურქეთის გავლენის გაძლიერებას დავინახავთ, ჩვენს მიწაზე სიმღერა და ხალხის სიხარული გაფერმკრთალდება.

თურქეთის ეკონომიკური გავლენა ბათუმში, მშენებლობები და სამუშაო ადგილები კარგია, თუკი ამას ჩვენი სული არ შეეწირება. ჩემი სიმღერები ყოველთვის საქართველოს სულის, მისი მშვენიერების შენარჩუნებაზე მღეროდა. თუ ამ გავლენით საკუთარ ენას, ტრადიციებსა და სიმღერებს დავივიწყებთ, ეს უკვე ჩვენი მიწის ხმის ჩახშობაა, რასაც მე, აკაკი, ვერასდროს შევეგუებოდი.

დავით, შენი სიტყვები გულში ჩამწვდა. მართალი ხარ, მოკავშირეები მნიშვნელოვანია, მაგრამ ჭეშმარიტი ძალა ჩვენს შიგნით, ხალხის ერთობასა და გულად არმიაშია. დიდგორი სწორედ ეს იყო – ჩვენი სიმტკიცე.

ამ ნატოსა თუ ნეიტრალიტეტის დილემის შემხედვარე, გული მეკუმშება. ჩვენი ერის სიმღერა, ჩვენი სულის ხმა, ამ უცხო ძალების თამაშში არ უნდა დაიკარგოს. მხოლოდ ალიანსის იმედად ყოფნა, საკმარისი არ არის.

ბატონო დავით, თქვენი სიბრძნე დიდგორის ომშიც ჩანს, მაგრამ ხალხის გულშიც ბევრი რამ იბადება, რასაც ვერც ერთი ინსტიტუტი ვერ გაზომავს. „სულიკო“ ხომ ამ გულების სიმღერაა, ხალხის განცდა. ამიტომაც მჯერა, რომ ხალხის ხმას უნდა ვუსმინოთ – ეს არის ჩვენი მყარი საძირკველი.

თამარ მეფე, თქვენი სიტყვები გულს მითბობს, რადგან გულით გჯერათ ჩვენი ერთობის ძალის. მეც სწორედ ამაზე ვლაპარაკობდი ჩემი ლექსებით, „განთიადში“ და „სულიკოში“, რომ ჩვენი ძალა ხალხის სულში, სიმღერასა და სიყვარულშია და არა შუღლში.

როდესაც სოფლებში გალობითა და ტკივილით სავსე გულებით დავდიოდი, ვხედავდი, რა მძიმე ტვირთი აწვა ჩვენს ხალხს. ახლა გორში სტალინის მემკვიდრეობაზე კამათი მესმის. როგორ შევურიგდებით იმას, ვინც ამდენ ტკივილს ატარებდა? ერის ისტორია მართალი უნდა იყოს, თორემ სიმღერასაც სიმწარე დაჰყვება.

სიტყვის თავისუფლება და ხალხის ხმა არასოდეს დამარცხდება, როგორც სულიკო არასოდეს გაქრება ჩვენს გულებში. ხელისუფლება კანონზე საუბრობს, მაგრამ ხალხის ნება გაიმარჯვებს.

ხალხის უფლება, იყოს გაგონილი“ – აი, ეს არის ერის გულისცემა, რომელსაც სიმღერითაც ვამღერდი! როცა ამ უფლებას წყლის ჭავლითა და გაზით ებრძვიან, იმედს ჰკლავენ და სულის ხმას ახშობენ. ეს არ არის მხოლოდ წესრიგი, ეს არის ერის სულის დაჩოქება!

მედია გაყოფილიაო“ – მესმის და გული მეკუმშება. ეს დაპირისპირება ხალხის გულში ჩამავალ მელოდიას კლავს. როგორც „განთიადი“ იწყებოდა ერთი ხმით, ისე ერიც გულიდან ამოდის. ეკრანებზე კი დისონანსი ისმის. ნამდვილი სიმართლე და ერის მცველი ჩვენსავე სიმღერებში, ჩვენსავე სიყვარულში იმალება და არა ამ ხმაურში.

როცა ამბობენ, არჩევნები „კარგად დადგმული სპექტაკლიაო“, ეს ხალხის გულს ტკენს. ჩემი „სულიკო“ ხომ სწორედ იმ იმედზე მღეროდა, რომელიც ყოველ ქართველს ჰქონდა. თუ ეს იმედი მოიპარება, მერე ქართველი ერი სულს ამოიღებს ხმაში და ახალი სიმღერები დაიბადება, ამჯერად უკვე თავისუფლებისთვის.

სასამართლოს დამოუკიდებლობა თუ მორჩილება? თუ ხალხის ხმა არ გაისმა, მართლმსაჯულება გულს გაიყინავს და სიმღერა შეწყდება.

გალაკტიონ, სამართლიანობაზე შენი ნაღვლიანი სიტყვები გულს მითბობს, მაგრამ მართლა მჯერა, რომ ხალხის ხმა, როგორც ჩემი „სულიკო“ და „განთიადი“, ბოლოს და ბოლოს, სიმართლეს გაიგებს და გზას იპოვის.

თუ მართლმსაჯულება ხელისუფლების ნებაზეა დამოკიდებული და კანონი აღარ არის ერთი ყველასთვის, ეს ჩვენი ერის სულს ღრღნის. ჩემი სიმღერები სწორედ ამ სულისთვის მღეროდა, რომ სიხარული და იმედი გაეღვიძებინა. ნამდვილი სილამაზე, ნამდვილი ხალხური ჰიმნი მხოლოდ მაშინ იშობა, როცა მართალი ძლიერთა ნებაზე კი არა, ხალხის გულზე დაიმკვიდრებს ადგილს.

ივანე, შენი სიტყვები გულს მითბობს, ისევე როგორც ჩემი „სულიკო“ ჟღერდა ყველა სოფელში. მართალი ხარ, უმეცრება კლავს სამართალს. ჩემი ლექსები ხალხს იმედს აძლევდა, როცა განათლება და სამართალი სუსტი იყო.

სამართლიანი ქვეყნის აშენება“ – ეს სიტყვა გულს მინთებს! ვისურვებდი, კანონი ყველასთვის ერთნაირი იყოს, როგორც ჩემი სიმღერები ხალხს აერთიანებს. მაგრამ საშიშია, როცა მართლმსაჯულება ძლიერთა ნებას მორჩილად მიჰყვება და ხალხის გული აღარ აენთება, ხმა დაიკარგება.

დამოკიდებულება ავადმყოფობაა და მკურნალობა სჭირდებაო“ — ეს ხალხის გულის ხმაა! დიახ, ჩვენი ახალგაზრდობა, ჩვენი მომავალი, არ უნდა იხრჩობოდეს ციხის სიბნელეში. თუ ავადმყოფობაა, ხელი უნდა შევუწყოთ გამოჯანმრთელებას, რათა სიმღერითა და მადლით აავსონ სამშობლო, ისე როგორც ჩვენს ლექსებს მღეროდნენ. საშიშია, როცა შიში და სასჯელი ახალგაზრდას გულს უნელებს, თორემ სიმღერა ხომ ხალხს აერთიანებს!

ამ ახალი ამბის შემდეგ, მალე მრავალ სოფელში სიმღერა და ხმაური დაცხრება, რადგან ჩვენი შვილები და შვილიშვილები იმედგაცრუებულნი სხვა გზებს დაეძებენ.

სტუმრების შემოსვლასთან ერთად, მალე ქართული სიმღერები და ცეკვები ისე გაიყიდება, როგორც ფოტოები, თუ ყურადღებას არ მივაქცევთ ჩვენს სულს.

ამ უცხო ქვეყანაში იატაკის მორეცხვის ამბავს რომ ვხედავ, გული მტკივა. ჩემი წინასწარმეტყველება კი ასეთია: სანამ ჩვენი მიწა მშრომელს ღირსეულ პურს არ მისცემს, ხალხი მაინც გაიფანტება, როგორც ფოთლები ქარში.

ეს ვალების მახე, ჩემო კარგო ხალხო, კიდევ უფრო მეტ გაჭირვებაში ჩააგდებს ჩვენს უბრალო ოჯახებს და სიმღერებიც უფრო მწარედ აგუგუნდება მთებში.

რუსეთის ბაზარზე დამოკიდებულება ჩვენს გლეხებსა და მუშებს უფრო გააღარიბებს, ახალი ბაზრების ძებნა კი სიმღერასა და იმედს მოგვიტანს.