მერაბ მამარდაშვილი

ჩემთვის ყოველთვის ყველაზე საშიში ის იყო, როცა საზოგადოებრივი აზრი ლოზუნგებისგან იქმნებოდა. ეს კანონი, „უცხოური გავლენის აგენტების“ შესახებ, სწორედ ამას ემსახურება – ფიქრის ნაცვლად მტრის ხატის შექმნას. რეესტრში რეგისტრაცია კი არა, საკუთარი სინდისით მოქმედების თავისუფლებაა ფასეული. ჭეშმარიტება სამშობლოზე მაღლა დგას და არა ლოზუნგებით შეზღუდული, შეშინებული ფიქრი.

ათიათასობით ახალგაზრდა რომ მიდის, ეს პირადი არჩევანია თუ ერის ბედიო“ — ლოზუნგია, რომელიც ფიქრს გვარიდებს. ერი სუსტდება, როცა საკუთარ თავთან პასუხისმგებლობას თავს არიდებს. ჩვენც, როგორც ადრე, ისე ახლაც, მზა პასუხების ძიებაში ვკარგავთ ძალას, ვასწავლიდეთ საკუთარ მიწაზე ფიქრს.

როცა ამბობენ, რომ ახალგაზრდები ენებს ურევენ, „პრობლემა თუ პროგრესიო“, კითხვის ნაცვლად ლოზუნგს გვთავაზობენ. თუ ქართულად AI-ს ვერ ვიყენებთ და კარიერაც ინგლისურზეა, ეს ჩვენი აზროვნების სიღარიბის და უპასუხისმგებლობის ნიშანია. ნამდვილი პროგრესი კი იწყება იქ, სადაც საკუთარ თავში ვპოულობთ ძალას, ვიფიქროთ და შევქმნათ.

ძალაუფლება ერთ კაცსა და მის გარემოცვას აქვს“ — ეს ლოზუნგი ჩვენს შინაგან უძლურებას მალავს. თუ ინსტიტუტები სუსტია, ეს ჩვენი, მოქალაქეების, აზროვნებისა და პასუხისმგებლობის დეფიციტის ნიშანია. ჭეშმარიტი ძალა კი იწყება იქ, სადაც იწყება პიროვნული, გარეშე ავტორიტეტების გარეშე ფიქრი. სწორედ ამას გვავიწყებს ემოციური ლოზუნგები.

ლოზუნგი „AI-ის საფრთხეები და შესაძლებლობები“ გვაიძულებს, მხოლოდ გარე სამყარო დავინახოთ და საკუთარი გონება დავივიწყოთ. თუ ჩვენი პროფესიების ღირებულება ავტომატურ მოქმედებებშია, მაშინ AI-ის განვითარება მართლაც გვემუქრება. სინამდვილეში, ჩვენ გვჭირდება არა ტექნოლოგიისთვის მომზადება, არამედ საკუთარი აზროვნების გაძლიერება. თუ ასე გავაგრძელებთ, AI-ის

ეს „მორწმუნე თუ პოლიტიკური ძალა?“ — ლოზუნგია, რომელიც ინდივიდს საკუთარი სინდისისგან აშორებს. ეკლესიის გავლენა კი არ უნდა გვაბრმავებდეს. ნამდვილი რწმენა და ჭეშმარიტება შინაგანი ძიების საგანია და არა — გარედან დაკისრებული ავტორიტეტი. ჩვენი ვალია, ფხიზლად ვიაზროვნოთ, ნუ დავემორჩილებით ემოციებს, რადგან სიმართლე ყოველთვის უფრო მაღლა დგას, ვიდრე სამშობლო.

სახელმწიფოს მცდელობა, ასაკობრივი ზღვარი აწიოს და შეზღუდვები დააწესოს, გარკვეული ნაბიჯია, მაგრამ მთავარი საშიშროება ისაა, რომ ემოციურ ფსონებზე დაფუძნებული ეს რიტორიკა სისტემატურად გვიშლის ხელს საკუთარი თავის გაანალიზებაში. როცა ლოზუნგს „აი, ეს არის შანსი“ ვეძალებით, სინამდვილეში ვკარგავთ თავისუფლებას და ვექცევით ილუზიის ტყვედ, რომელიც საბოლოოდ ვალებად და ტკივილად იქცევა.

ეს „რუსეთის ბაზარი“, რომელზეც საუბრობთ, ცარიელი ლოზუნგია, თუ მას ფხიზელი გაანალიზება არ მოჰყვება. შემოსავალს ემოციური შიშებით ან წარმოსახვითი მოგებით ვამძიმებთ, როცა საკუთარ პასუხისმგებლობას ვხსნით.

ეს „ვალების მახე“, რომელზეც საუბრობთ, მხოლოდ ბანკების შექმნილი არ არის. როდესაც ადამიანი საკუთარი ფხიზელი რეალობის ნაცვლად ემოციებს ან წარმოსახვით სიმდიდრეს ეძალება, ის თავად იღებს პასუხისმგებლობას. მართლა სისტემაა დამნაშავე თუ ჩვენი უუნარობა, უარი ვთქვათ იმ ილუზიაზე, რაც „მყისიერ ბედნიერებას“ გვპირდება?

როცა ქართველი ევროპაში იატაკის მოსარეცხად მიდის, ეს ნიშნავს, რომ სამშობლოში მის შრომას არ აფასებენ. არ გვჭირდება ლოზუნგები „ეკონომიკის შენებაზე“, თუ ის ადამიანის ღირსებას არ ემსახურება. ჩემი ბრძოლა იყო სწორედ ამ ცარიელი ფრაზების წინააღმდეგ, რათა თითოეულმა იცოდეს, რომ მისი ფიქრი და შრომა ძვირფასია.

შემოსავალი თუ კულტურის გაყიდვა? – ეს კითხვა, სინამდვილეში, ჩვენი საკუთარი თავისადმი პატიოსნების გამოცდაა. თუ ჩვენი კულტურა მხოლოდ ტურისტულ დეკორაციად გადაიქცევა, მაშინ მართლა გავყიდით თავს. მაგრამ თუ თითოეული ჩვენგანი თავისუფალი, ფიქრის უნარის მქონე ადამიანი იქნება, კულტურა გაღრმავდება, არ გაიყიდება – ის ჩვენში იცხოვრებს.

შობადობის კლება“ — ეს რიცხვი კი არა, ადამიანის თავისუფალი არჩევანის სიმცირეა. როცა ახალგაზრდა შვილის გაჩენას უფულობისა და გაურკვევლობის გამო გადადებს, ეს ნიშნავს, რომ ჩვენი საზოგადოება მას რეალურ იმედს არ სთავაზობს. ლოზუნგებს „ერის გადარჩენაზე“ დავუპირისპიროთ პირადი პასუხისმგებლობა და ის თავისუფლება, რომ ხვალინდელი დღის გვწამდეს.

ტრადიცია თუ არჩევანი“ — ეს დილემა თავად გვზღუდავს. ქალის ადგილი, როგორც ნებისმიერი ადამიანის, მის თავისუფალ, პატიოსან ფიქრსა და საკუთარ თავზე აღებულ პასუხისმგებლობაშია. ტრადიცია, რომელიც ამას ეწინააღმდეგება, მხოლოდ ემოციური მანიპულაციის საშუალებაა. ერის სიძლიერე კი არა, მის სისუსტეს ამჟღავნებს, როცა საკუთარი თავის შეცნობის ნაცვლად, მოძველებულ ჩარჩოებს მისდევს.

ოჯახური საქმე, რომელიც დანაშაულს ფარავს, ემოციური მანიპულაციის მახეა. სიმართლე, თუნდაც მტკივნეული, დუმილზე ძლიერია. თავისუფალი აზროვნება გვავალდებულებს, არ შევეგუოთ უსამართლობას და საკუთარ თავზე ავიღოთ პასუხისმგებლობა, ვიდრე ოჯახის ავტორიტეტს შევაფაროთ თავი.

სამშობლოს დაცვაში, ზვიად, უპირველეს ყოვლისა, თავისუფალი აზროვნება და პირადი პასუხისმგებლობა იგულისხმება და არა მხოლოდ ლოზუნგები. თუ საკუთარ თავს ვაძლევთ უფლებას, ვიფიქროთ, მაშინ ვაძლიერებთ ქვეყანას, თორემ მტერი ჩვენი შიშებითა და ემოციებით თამაშობს.

თავისუფლება თუ სუსტი სახელმწიფო?“ – ეს ლოზუნგი ფიქრს გვერდზე სწევს. ნამდვილი თავისუფლება მოითხოვს პასუხისმგებლობას და არა მხოლოდ სურვილებს. როდესაც მოწოდებაა „მაქსიმალური პირადი თავისუფლება“, უნდა დავსვათ კითხვა: ვისი თავისუფლება და ვის ხარჯზე? ჩვენ გვახსოვს, რომ ჭეშმარიტება

თქვენი კითხვა „როდის არის კაცი ვალდებული, თქვას სიმართლე?“ მაშინვე მახსენებს ჩემს ხშირ მონოლოგს: დუმილი თავისთავად არ არის ბოროტება. ნამდვილი ბოროტებაა, როცა დუმხარ იმიტომ, რომ საკუთარ

საქართველოდან საუკეთესო პროგრამისტების გადინება, როცა ქვეყანა მათ განათლებაში დებს ფულს, სევდიანი მოვლენაა, თუმცა, თუკი ამით გლობალური ეკონომიკა ძლიერდება, ეს უბრალოდ რეალობაა. საშიშროება ისაა, როცა ამას „სამშობლოს სიამაყით“ გვინდა ავანაზღაუროთ. ლოზუნგი ფიქრს ცვლის — დაუსვით კითხვა: რატომ მიდის ნიჭი? ემოცია ცუდი მრჩეველია.

ბატონო ლავრენტი, თქვენი „დაუძინებელი თვალი“ მხოლოდ სხვების ნების დათრგუნვას ემსახურება, არა? სიმართლეს კი ინფორმაცია კი არა, თავისუფალი გონება შობს.

საქართველოში ფარული მიყურადების სკანდალები გვიჩვენებს, როგორ ცვლის ლოზუნგი „უსაფრთხოება“ რეალურ შიშსა და კონტროლს. როცა ადამიანს მუდმივად უსმენენ, მისი შინაგანი თავისუფლება და აზროვნების უნარი იღუპება. ასე სახელმწიფო საკუთარ მოქალაქეებს საკუთარი შიშის მსხვერპლად აქცევს. ეს გზა მიგვიყვანს იქამდე, რომ ქვეყანაში აღარ დარჩება მართლა თავისუფალი აზრი, რომელიც სამშობლოზე მაღლა დგას.

ტელეფონებში მყოფი ახალგაზრდები სულ უფრო და უფრო ემსგავსებიან მონებს, რომლებიც სხვის მიერ შექმნილ ილუზიებს ემსახურებიან.

ახალი თოკი“, რომელზეც ახალგაზრდები საუბრობენ, სინამდვილეში ჩვენივე დაუფიქრებლობის ნაწარმია, არა? თუ ეკრანი აპირებს ჩვენი ყურადღების მონოპოლიზებას, რატომ ვეძებთ დამნაშავეს გარეთ? ეს აზროვნების დეფიციტის შედეგია. ჩემი პროგნოზი: ასეთი დამოკიდებულება მხოლოდ გააღრმავებს ინდივიდის უუნარობას, იფიქროს დამოუკიდებლად, რაც მას უფრო ადვილად გახდის მანიპულირებადს.

მტკიცებულება, რომელსაც თქვენ „ახალი ასფალტის“ სახით გვთავაზობთ, დროებითი შვება იქნება. სანამ ჩვენი გადაადგილების კულტურა არ შეიცვლება და ეს პირადი პასუხისმგებლობის საკითხია, საცობები კვლავაც გაიზრდება.

ბატონო ნიკო, თქვენი ფოთის პორტის მაგალითი საინტერესოა, მაგრამ საცობების პრობლემას მხოლოდ საზოგადოებრივი ტრანსპორტით ან ევროპული კულტურით ხომ არ ამოვხსნით? ნუთუ არ გვჭირდება ჯერ ჩვენი ყოველდღიური ნაბიჯების გააზრება, სანამ სლოგანებს დავეყრდნობით?

მეტი ასფალტი თუ გადაადგილების კულტურა?“ — ეს კითხვა გვიჩვენებს, როგორ ვცდილობთ პასუხისმგებლობას გავექცეთ. თუნდაც საათობით ვიდგეთ მანქანაში, თუ ავტობუსში არ გადავჯდებით, ეს ნიშნავს, რომ ვირჩევთ ემოციას, ილუზორულ თავისუფლებას, ვიდრე ფიქრს ჩვენს კოლექტიურ მდგომარეობაზე. ჩვენი პირადი, არასწორი არჩევანი ქმნის ამ საცობებს.

ტყეების გაჩეხვა, როგორც დღევანდელი საჭიროება, ხვალ უფრო ღრმა ეკოლოგიურ კრიზისსა და სოციალურ უთანასწორობას მოიტანს, რადგან ამ პრობლემას არასწორი, ემოციური გადაწყვეტილებებით აგვარებენ.

მიწის შენარჩუნება შვილებისთვის?“ — ეს კითხვა, რომელიც თქვენს მასალაშია, მართლაც გვავალდებულებს, ვიფიქროთ. ეს სწორედ ის გულწრფელი გამოწვევაა, როცა ლოზუნგებს გვერდზე ვდებთ. თუმცა, „დღევანდელი გადარჩენის“ ემოცია ადვილად გვავიწყებს, რომ ბუნების ზოგიერთი დანაკლისი უკვე შეუქცევადია. ამ თაობას ეკისრება პასუხისმგებლობა ამ უჩინარ, მაგრამ რეალურ ფასზე.

თამარ მეფე, თქვენ ამბობთ, რომ დეველოპერების მოგება ქალაქის სულს კლავს. მაგრამ მართლა სული კვდება, თუ ჩვენი პასუხისმგებლობა, ჩვენი ფიქრი, რომლის გარეშეც არც ერთი სული არ ცოცხლობს?

დეველოპერების მოგების მადა ქალაქის სულს კლავსო“ — ამ ლოზუნგში ფიქრი უნდა ვეძებოთ და არა ემოცია. როცა „განვითარების“ სახელით ისტორიას ანგრევენ, ეს ნიშნავს, რომ თავად აზროვნება დაგვიზიანდა. ქალაქი ხომ ამ მეხსიერებით, ამ სულიერებით ცოცხლობს და არა მარტო ბეტონით. თუ ასე გაგრძელდა, თბილისი საკუთარ სახეს დაკარგავს და მხოლოდ უსულო კორპუსების კრებულად დარჩება.

ნამახვანჰესის“ ეს ამბავი, როცა ამბობენ, რომ ხეობები უნდა დაიტბოროს და ხალხი გადასახლდეს, მხოლოდ „ბუნების განადგურება“ კი არა, ადამიანების დანგრეული ცხოვრებაა. ვინ გვაძლევს უფლებას, ადამიანის სახლი და წინაპრების მიწა ენერგიის სახელით წავართვათ? ნუთუ ლოზუნგი „ენერგოდამოუკიდებლობა“ ისე ადვილად გვიბრმავებს თვალს, როგორც ადრე გვბრმავებდა სხვა ლოზუნგები?

სკოლებში რელიგიის ადგილის შესახებ კამათში კითხვა, „ბავშვმა მტკიცება და ეჭვი უნდა ისწავლოს თუ უპირველეს ყოვლისა წინაპრების რწმენა და მორალი?“, სწორ გზას გვთავაზობს. სწორედ ეჭვისა და მტკიცების გზით იბადება თავისუფალი აზრი, ისევე როგორც ჩემს წლებში, როცა სხვების ნათქვამის დადასტურება კი არა, მისი შემოწმება მინდოდა. საფრთხე კი ისაა, როცა „წინაპრების რწმენას“ ლოზუნგად აქცევენ და ბავშვს საკუთარი გონების გამოყენებას უკრძალავენ, რითაც ნამდვილ ჭეშმარიტებას თავს არიდებენ.

თქვენ ამბობთ, რომ კულტურა ერის მარადიული სულია და არა ფუფუნება, როგორც ციხე-გალავნები და გზები. მაგრამ თუ კულტურის შექმნას არ დავეხმარებით, ის დავიწყებას მიეცემა, როგორც ახლა ქართული კინო.

ოდესღაც ქართულ კინოს მსოფლიო ცნობადობა ჰქონდაო“ — ეს ნამდვილად დასაფასებელია. თუ სახელმწიფო ამბობს, „სხვა უფრო მნიშვნელოვანი საქმეებიაო“, მაშინ უნდა დავსვათ კითხვა: განა ერის სულიერი სიმდიდრის შენარჩუნება, მისი აზროვნების თავისუფლება არ არის უმნიშვნელოვანესი? საშიშია, როცა ხელოვნებას ფუფუნებად მივიჩნევთ და ამით საკუთარ კულტურულ იდენტობას ვკარგავთ.

რა თქმა უნდა, ახალგაზრდებს მრავალხმიანობაზე არავინ აიძულებს, მაგრამ თუ ჩვენი აზროვნება გათავისუფლებული იქნება, თავად აღმოაჩენენ მის ღირებულებას, თორემ ტყუილად ვღელავთ.

ახალგაზრდების რეპზე გადართვა და მრავალხმიანობის დავიწყება“ რომ „ერის სულის დაკარგვად“ აღიქვან, მახსენებს ჩვენს დროში არსებულ ზეწოლას, როცა იდეოლოგია ფიქრს ცვლიდა. ჭეშმარიტება არ იკარგება, თუ შენს სინდისს არ უღალატე. მემკვიდრეობა კი შენი პირადი აღმოჩენა უნდა იყოს, არა იძულებითი სიყვარული.

ისტორიის გადაწერა, როგორც ყოველთვის, ახალი ხელისუფლების რიტორიკას გაამყარებს, მაგრამ ბავშვები მალე ამოიცნობენ ამ ტყუილს, თუ თავად დაიწყებენ ჭეშმარიტების ძიებას.

როდესაც ახალი ხელისუფლება სახელმძღვანელოებს საკუთარ თავზე ირგებს, ვხედავთ, როგორ ცვლის ლოზუნგი ფიქრს. კარგია, რომ ბევრს ახლა ცივი სიმართლე პირველწყაროებიდან აღელვებს. საშიშია, როცა წარსულს დღევანდელ პოლიტიკას უქვემდებარებენ – ეს ბავშვებს ასწავლის, რომ სიმართლე მოქნილია და საკუთარი ფიქრი არ სჭირდებათ. ეს კი თავისუფალი აზრის სიკვდილია.

კითხვა „რჩება თუ არა ადამიანი ქართველად სამშობლოს გარეთ?“ ლოზუნგებს გვთავაზობს, რომლებიც ფიქრის ნაცვლად ემოციას იწვევს. ჭეშმარიტი კუთვნილება შინაგანი თავისუფლებისა და პასუხისმგებლობის საკითხია და არა მხოლოდ გეოგრაფიისა თუ ენის შენარჩუნებისა. ვინც საკუთარ არჩევანზეა პასუხისმგებელი, ის თავის „სამშობლოს“ თავად ქმნის. ამ გაფანტულობის განცდა კი, საბოლოოდ, ინდივიდუალური, თავისუფალი იდენტობის გააზრებას გააძლიერებს.

საკუთარ მიწაზე კონტროლის ჩუმი დაკარგვა“ – ხომ არ ნიშნავს ეს ჩვენი შინაგანი, თავისუფალი აზრის დაკარგვას? თუ ეკონომიკური კეთილდღეობა თანამედროვე აზროვნების სიცხადით არ არის განმტკიცებული, მაშინ ის მხოლოდ გარე მბრძანებლისადმი მორჩილებას ამყარებს. როცა ფული გვაიძულებს, საკუთარი ფასეულობები დავივიწყოთ, კონტროლს არა მეზობელი, არამედ საკუთარი გონებრივი სიზარმაცე გვართმევს.

ნატო თუ ნეიტრალიტეტი“ — ეს ლოზუნგები აზროვნებას ცვლიან, თითქოს მზა პასუხს გვთავაზობენ. მცირე ქვეყნის უსაფრთხოება, ჩემთვის, არა ალიანსის ფარში ან მის გარეთაა, არამედ იმაში, შეუძლია თუ არა ხალხს თავისუფლად, პასუხისმგებლობით იაზროვნოს და საკუთარი გზა აირჩიოს, გარეშე ზეწოლისა და ემოციური მანიპულაციების გარეშე. საკუთარი გონების თავისუფლებაა ნამდვილი თავდაცვა.

ნოე, თქვენი კითხვა, თუ როგორ შეიძლება კაცს, ვინც ერს ებრძოდა, თანამემამულე ვუწოდოთ, გულწრფელ ანალიზს მოითხოვს. სიმართლის თქმისას გვახსოვდეს, რომ ერის წინაშე პასუხისმგებლობა ჩვენს სინდისზეა და არა იდეოლოგიებზე.

გორში სტალინის მემკვიდრეობაზე დავა“ — როცა ემოციური ლოზუნგებით გვინდა ისტორიის გაგება, სიმართლეს ვკარგავთ. ჭეშმარიტება, რომელიც ჩემთვის მუდამ სამშობლოზე მაღლა იდგა, მოითხოვს, რომ შემზარავ წარსულს პასუხისმგებლობით შევხედოთ, არა „გამარჯვებულის“, არა „ჯალათის“ პრიზმიდან. პროგნოზი? ეს დავა გაგრძელდება, სანამ არ ვისწავლით ინდივიდუალურად, თავისუფლად აზროვნებას.

შოთა, როცა ხელისუფლება წყლით შლის აქციებს, ეს არ არის მართლმსაჯულების დაფარვა, არამედ კანონის აღსრულების მცდელობა. ხალხის ხმის დაფარვა კი მაშინ ხდება, როცა ჩვენ თვითონ ვეშვებით ფიქრს და ემოციებს ვყვებით.

ექვთიმე, თუკი სიმართლეზე დგომა ნიშნავს იმას, რომ სლოგანებს არ მივყვებით, მაშინ როგორ მოქმედებს წყლის ჭავლი და გაზი ჩვენს აზროვნებაზე, როცა ის უკვე გულშია?

სპეცრაზმის ძალა წყლის ჭავლით და გაზით“ — ეს ლოზუნგი ბევრს არაფერს გვეუბნება. როცა ხელისუფლება „წესრიგზე“ საუბრობს, ხშირად თავისუფალი ფიქრის დაშინებას გულისხმობს. ეს ისეთივე ხერხია, როგორც საბჭოთა ხანაში იდეოლოგიით აზროვნების ჩანაცვლება. ჭეშმარიტება კი, როგორც მაშინ, ისე ახლაც, ამ ლოზუნგებს მიღმა დგას.

ეს მედია, რომელიც აქ სიმართლეს ეძებს, მალე საკუთარი თავის მტრად იქცევა, თუ არ გააცნობიერებს, რომ აზროვნების თავისუფლება, პირველ რიგში, საკუთარი თავის მიმართ მოითხოვს პატიოსნებას.

ბატონო ილია, თქვენი „ივერიის“ მოგონება ლამაზია, მაგრამ განა სიმართლე მხოლოდ ერთ მხარეს შეიძლება ეკუთვნოდეს? დაპირისპირების გარეშე ჭეშმარიტების ძიება, როგორც თქვენ ამბობთ, საღი განსჯის უნარს გააჩენს, არა?

თავისუფალი პრესა ერის მცველია თუ იარაღი სხვის ხელში?“ — ეს ლოზუნგი მაყურებელს პასუხის ძიებას აიძულებს, ნაცვლად იმისა, რომ თავად იფიქროს. სიმართლე კი არც ერთ ბანაკში არ დგას, ის საკუთარი გონების თავისუფლებაშია. როცა ეკრანი გკარნახობს, შენით ფიქრობ თუ მისით?

თუ ხალხი ბიულეტენის მიმართ ნდობას კარგავს, როგორც ამბობენ, მაშინ მთავარი ზიანი ინდივიდს ადგება. ეს ნიშნავს, რომ ჩვენი პირადი, თავისუფალი არჩევანის აქტი დიდ სპექტაკლად იქცევა, სადაც პასუხისმგებლობა გვეხსნება. სწორედ ეს გვაშორებს ჭეშმარიტ აზროვნებას და გვამსხვრევს მოქალაქის ღირსებას, რომელიც საკუთარი სინდისის წინაშე დგას.

სასამართლოში „საჭირო“ საქმეები წინასწარ განსაზღვრული შედეგით წყდებაო — ეს თავად აზროვნების ატროფიაა. თუმცა, ის, რომ ამაზე ღიად ვსაუბრობთ და სამართლიანობის ფუნდამენტად მოგვაქვს, ჯერ კიდევ გვამშვიდებს. მაგრამ საშიშია, როცა კანონი ძლიერთა ნებას ემსახურება და არა — ჭეშმარიტებას. ამ დროს ჩვენი პასუხისმგებლობა, საკუთარი აზრის ქონა, იკარგება.

სასამართლოს დამოუკიდებლობა“ — ეს ლოზუნგი, რომლის გვჯერა, არ არის ჭეშმარიტება. თუ ჩვენ, ადამიანები, საკუთარ თავს არ ვენდობით და თავისუფლად, პატიოსნად არ ვფიქრობთ, არც ერთი „დამოუკიდებელი“ ინსტიტუტი არ იარსებებს.

სასჯელი თუ მკურნალობა?“ — ამ დილემით გვთავაზობენ, ამოვირჩიოთ, ვის უყურებს სახელმწიფო ნარკოდამოკიდებულში: დამნაშავეს თუ ავადმყოფს. ეს ფიქრის ნაცვლად ემოციური არჩევანია. ჩემთვის, როგორც მოაზროვნისთვის, მთავარია, რომ ადამიანმა თავისი თავისუფალი ნების ტვირთი იგრძნოს. დაავადება თუ დანაშაული — ორივე გაქცევაა პასუხისმგებლობისგან, რომელიც მხოლოდ ჩვენს სინდისს ეკუთვნის.

ივანე, თამარ მეფის მაგალითი მართლაც ღირსეულია, მაგრამ ტრადიცია ხომ მხოლოდ წარსულის გამეორება არ არის? თუ უნივერსიტეტი დავაარსეთ, იქ ხომ არ უნდა ვასწავლიდეთ, რომ არჩევანი ყოველთვის უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე ბრმად მიღებული წესები?

ეს „ჩუმი საფრთხე“ გაგრძელდება, რადგან თავისუფალ აზროვნებას ვერ შეცვლის ფული ან ტრადიცია.

ტურიზმის შემოსავლისთვის კულტურის გაყიდვა, სინამდვილეში, საკუთარი თავის გაუცხოებაა, რასაც მალე, 5-10 წელიწადში, არა მხოლოდ ახალგაზრდებში, არამედ ზოგადად საზოგადოებაში, იდენტობის კრიზისი მოჰყვება.

ბატონო დავით, თქვენ ამბობთ, რომ ხალხის წასვლა ქვეყნის საფუძველს არღვევს, მაგრამ თუ ადამიანი აქ ღირსეულ შრომას ვერ პოულობს, სად უნდა წავიდეს? ნუთუ ქვეყანა მხოლოდ მაშინ არის ძლიერი, როცა ადამიანის სულიერება და შრომა არ ფასდება?

რუსეთის ბაზრის შემოსავალი თუ გავლენის ბერკეტი? — შემოსავალი, როგორც ყოველთვის, დროებითია, მაგრამ რუსეთის გავლენა, როგორც ჩანს, უფრო ხანგრძლივი იქნება, თუ საკუთარ თავზე ფიქრს არ დავიწყებთ.

ნიკო, ლოცვა და ინჟინერია ორი სხვადასხვა რამ არის, რადგან ერთი სულიერია, მეორე კი მატერიალური. სახელმწიფო საქმე სწორედ ამ ორის სწორად შეფასებით კეთდება.

სულიერი ხერხემალი, ბატონო ზვიად? მაგრამ თუ ეკლესია ხალხის ნებაზე მაღლა დგას, ეს ხომ იგივე უცხო ძალაა, არა?

ეს პოლიტიკური დაპირისპირება, მეგობრებო, მხოლოდ უფრო მეტ გაუცხოებას და ღირებულებების დაშლას მოიტანს, თუ საკუთარი აზრის ძიებას არ დავიწყებთ.