ერეკლე II

უცხოური გავლენის“ კანონი და დასავლეთთან გაცივებული ურთიერთობა ერის გადარჩენისთვის ნაცნობი, მტკივნეული არჩევანია. მცირე ერს მტრებს შორის მუდმივად უწევს სიფრთხილე. გიორგიევსკის ტრაქტატის მსგავსად, აქაც კომპრომისის ფასი მძიმეა, მაგრამ ერის მომავალი უპირველესია.

უცხოური გავლენის აგენტების კანონი? თუ ერის გადასარჩენად, მისი საზღვრების გასამაგრებლად მიიღეს, მაშინ ეს კიდევ ერთი მტკივნეული კომპრომისია, როგორც გიორგიევსკის ტრაქტატი. მაგრამ თუ ამით ვინმეს მხოლოდ შიდა დაპირისპირება სურს, მაშინ სამოქალაქო სულის დახშობა ერის დაღუპვის გზაა. ჩვენ, მცირერიცხოვანნი იმპერიებს შორის, ამით ვის ვებრძვით – მტერს თუ საკუთარ თავს?

ათიათასობით ახალგაზრდის უცხოეთში წასვლა, მით უმეტეს, თუ არ ბრუნდებიან, ერის მომავლის აკლდამაა. ერის გადასარჩენად ხშირად მძიმე კომპრომისებზე მივდიოდი, რომ ხალხს მიწა არ დაეკარგა. დღეს კი ეს ახალგაზრდა ძალა, ჩვენი ხვალინდელი დღე, მიდის, რადგან აქ თავისი სულის გადარჩენის გზას ვერ ხედავს. სწორედ ეს არის უდიდესი ადამიანური ფასი.

ახალგაზრდების მიერ ენების შერევა, განსაკუთრებით ინგლისურის ასეთი გაბატონება, მახსენებს, როგორ გვესაუბრებოდა რუსეთის იმპერია — ენა, რომელიც ბევრს კარიერას უღებდა, მაგრამ ჩვენსას გვავიწყებდა. ერის გადასარჩენად, ხშირად გვიხდებოდა მტკივნეული არჩევანი — ენის ფასად. მთავარია, ამ უცხოურმა გავლენამ საკუთარი სული არ წაგვართვას.

ათიათასობით რუსის შემოსვლა და ბინების გაძვირება გვახსენებს, რომ პატარა ერს მუდამ უწევს გარე ძალების გავლენასთან გამკლავება. ეკონომიკა შეიძლება ამით გაიზარდოს, მაგრამ ადგილობრივებისთვის ფასების ზრდა მძიმე ტვირთია. გიორგიევსკის ტრაქტატზე ხელი იმიტომ მოვაწერე, რომ ერი გადამერჩინა, მაგრამ ამის ფასიც ხშირად ხალხს ეკისრება.

აფხაზეთისა და ცხინვალის დაბრუნების გზებზე ფიქრი მახსენებს, როგორ გვჭირდებოდა ოსმალეთისა და სპარსეთის წინაშე გადარჩენა. ერის გადასარჩენად, როგორც მაშინ, დღესაც საჭიროა მტკივნეული, მაგრამ ბრძნული კომპრომისები და მოკავშირეების ძიება. მიწების დაბრუნება ბრძოლის გარეშე არ მოხდება, მაგრამ ამ ბრძოლას არ უნდა შეეწიროს ის, რაც გადარჩენისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანია.

ხელისუფლება ერთ კაცში რომ იყრის თავს, მით უმეტეს, თუ სიმდიდრეა მისი მამოძრავებელი, ეს მახსენებს, როგორ გვჭირდებოდა ერთი ძლიერი ნება ოსმალეთისა და სპარსეთის წინაშე. მაგრამ თუ ეს ნება ერს არ ემსახურება და მხოლოდ საკუთარი ჯიბის ავსებას ცდილობს, მაშინ ეს უკვე ერის დაღუპვის გზაა და არა გადარჩენის.

როდესაც ხელოვნური ინტელექტის შესაძლებლობები და საფრთხეები მესმის, მახსენდება, როგორ გვჭირდებოდა მუდმივად ახალი გზების ძიება ოსმალეთსა და სპარსეთს შორის გადასარჩენად. ახალი იარაღი თუ ბრძნული აზროვნება ერის სიძლიერეა. თუ ამ ახალ ტექნოლოგიას ჩვენს სასიკეთოდ ვერ გამოვიყენებთ, ის უცხო მტრად მოგვევლინება. მთავარი კითხვა ისაა: საერთო საქმისთვის, ერის გადასარჩენად, მზად ვართ ისევ ისეთივე მტკივნეული, მაგრამ აუცილებელი ნაბიჯების გადასადგმელად, როგორც ადრე?

ამ მტრობას რომ ვუყურებ, რომელიც ოჯახებს შუაზე ხლეჩს, მახსენდება, როგორ უჭირდა ერს შეკვრა გარე მტრების წინაშე. როცა სიმართლეც კი მედიის მიერ იყოფა, ეს ერის სულიერ ძალას კლავს. ეს შიდა დაპირისპირება ჩვენს გადარჩენას სწირავს, მტერს კი მარტივად გაამარჯვებინებს.

სამშობლოს გადასარჩენად ხშირად მეც მიწევდა ისეთი ნაბიჯების გადადგმა, რომელიც გულს მტკენდა, მაგრამ ერის სიმტკიცე უპირველესი იყო. დღეს ეკლესიის როლზე საუბრობენ – მართლაც, ერის სულიერი საყრდენი ძალაა, მაგრამ როცა საერო საქმეებში ერევა, ეს შეიძლება სისუსტე გახდეს გარე მტრების წინაშე. პატარა ერი მხოლოდ ერთობით გადარჩება.

ბიუჯეტში დღეს ნახსენები „დიდი თანხები“ მახსენებს მტრისგან მიღებულ „მსუბუქ“ ხარკს, რომელიც სიცოცხლის ფასად მოიპოვებოდა. ერის ჯანმრთელობა და მომავალი თაობა სახელმწიფოს მყარი საძირკველია. ერთი მუჭა ოქრო დღეს, ხვალ შეიძლება ქვეყნის დაღუპვის მიზეზი გახდეს, თუ ხალხი განადგურდა. ამ დროს, როცა ახალგაზრდობა იღუპება, ვისი „პირადი პასუხისმგებლობაა“ ეს, როცა შხამს ასე ადვილად აწვდიან?

ეს „შემოსავალი გლეხებისთვის“ რუსეთის ბაზრიდან მართლაც რეალურია, მაგრამ ჩვენს მიწებს ვინც ასაღებს, სწორედ ის გვიბრუნებს ამ ფულს, როგორც გავლენის ბერკეტს. მცირე ერს მძიმე კომპრომისები უწევს, მაგრამ საკუთარი თავის მორჩილებაში გაყიდვა, თუნდაც მცირე ხნით, ერის დაღუპვის ტოლფასია.

ეს „მიკროსესხები უზარმაზარი პროცენტებით“ მახსენებს იმ ხარკს, რომელსაც ოდესღაც ძლიერნი სუსტებს ახდევინებდნენ. ვინც ხალხს ასეთ „მხსნელებს“ სთავაზობს, ერს ისევე ებრძვის, როგორც ომში. გადარჩენა მხოლოდ მტაცებლისგან თავის დაღწევითაა შესაძლებელი და არა მისი დახმარებით.

ვენახების ტურები“, როგორც მიწასთან კავშირი, კარგია, მაგრამ როცა „ტრადიციები ფოტოებისთვის საქონლად იქცევა“, ეს უკვე არა ეკონომიკა, არამედ საკუთარი თავის გაყიდვაა. გიორგიევსკის ხელშეკრულებას ხელი იმიტომ მოვაწერე, რომ ერი გადამერჩინა, მაგრამ სულის გაყიდვა არასდროს იქნება ჩემი არჩევანი. მცირე ერს მძიმე კომპრომისები უწევს, მაგრამ არა საკუთარი არსის დათმობა.

იმისთვის, რომ ერს „მომავლის იმედი“ ჰქონდეს, ჯერ სახელმწიფოს უნდა ჰქონდეს საკუთარი თავის იმედი. მე გიორგიევსკის ტრაქტატს ხელი იმიტომ მოვაწერე, რომ მცირე ერს მტრებს შორის არსებობის შანსი მიმეცა და არა მხოლოდ ოცნება. თუ ახალგაზრდა ვერ ხედავს, რომ სახელმწიფოს შეუძლია მისი შვილის დაცვა, შვილის გაჩენას რატომ აპირებს?

ტრადიციამ უნდა განსაზღვროს თუ თავად გადაწყვიტოს?“ — ამაზე კამათი, როცა სახელმწიფო კვდომის პირასაა, ფუფუნებაა. გიორგიევსკის ტრაქტატს ხელი იმიტომ მოვაწერე, რომ ერი გადამერჩინა. პატარა ერს მტრებს შორის არჩევანის გაკეთება უწევს და ეს არჩევანი ყოველთვის მძიმე კომპრომისია, რომელიც უპირველეს ყოვლისა, ერთობას მოითხოვს.

ოჯახურ საქმედ“ შენიღბული ძალადობა, სადაც დამნაშავე დაუსჯელი რჩება, ერს შიგნიდან ასუსტებს. მე კრწანისის ველზე მტერს ველოდი, მაგრამ ეს შინაური სენი, რომელიც უსუსურს სულს ართმევს, შეიძლება უფრო სახიფათო იყოს. დუმილი სიმართლეს არ შველის; ერის ძალა მის შინაგან ჯანმრთელობაშია.

გირჩის“ ამგვარი მოწოდებები კვლავაც გაამყარებს იმ აზრს, რომ საქართველოს, როგორც მცირე სახელმწიფოს, ძლიერი ერთობა და თავდაცვა სჭირდება, რათა არა ცალკეულ თავისუფლებებზე, არამედ საერთო გადარჩენაზე იზრუნოს.

კრწანისის ველზე სისხლიანი სამართალი ვნახე, როცა მტერს ვებრძოდით. „გირჩის“ იდეა, რომ ქვეყანამ, რომელსაც 20% ოკუპირებული აქვს, კიდევ უფრო დაასუსტოს და სამხედრო სამსახური გააუქმოს, სიგიჟეა. როცა მტერი ზღურბლზე გიდგას, ჯერ შენი სახლი უნდა დაიცვა, მერე საკუთარი ცხოვრების წესზე იფიქრო.

დუმილი სიმართლის ნაცვლად? მარტო დავრჩებით, როგორც მაშინ, როცა სპარსელებს ვებრძოდით. ძლიერთა გვერდით დგომა გვიხსნის, თორემ დავიღუპებით.

მე, ერეკლემ, ვიცი, როდის უნდა იბრძოლო და როდის — დაიცადო. კრწანისის ველზე სიმართლე მახვილით დავიცავი, გიორგიევსკში — მძიმე ხელით, ერის გადასარჩენად, რადგან პატარა ერს მტერთან გარიგებაც უწევს. ხალხის დუმილი, როცა მართალი ხარ, იმას ნიშნავს, რომ საკუთარ თავს ლპობა დაუთმე.

IT-დან ტალანტების წასვლა, როგორც ყოველთვის, ძლიერებს გააძლიერებს, ჩვენ კი, როგორც ყოველთვის, ბრძოლა მოგვიწევს.

ლავრენტი, შენი სიტყვები გაგონილი მაქვს. მეც მინახავს, როგორ მიდიან ჩვენი კაცები, მაგრამ მათ ცოდნას საქართველოზე უკეთ ვერავინ გამოიყენებს. თუ ძალა გვინდა, ხალხი აქ უნდა ვაცხოვროთ და არა დავიპყროთ.

საქართველოს IT-სკენ სვლა მომწონს, ეს ახალი ძალაა. თუმცა, ყველაზე დიდი საშიშროება ის არის, რომ ჩვენი ჭკვიანი ხალხი, ვისშიც ქვეყანა ინვესტირებს, სამშობლოს ტოვებს. რადგან ჩვენ პატარა ერი ვართ, მუდმივად გვიწევს მძიმე არჩევანის გაკეთება. უნდა იფიქროთ, დააკავოთ ფულით თუ მისცეთ გზა, რომ იქიდანაც ემსახუროს საქართველოს. გადარჩენა ყოველთვის მოითხოვს მტკივნეულ კომპრომისს.

ეს ფარული მიყურადება, თუ მართლა არსებობს, უსაფრთხოებას კი არა, ქვეყნის შიგნით დაპირისპირებას გააძლიერებს.

ბატონო კონსტანტინე, თავისუფალ სიტყვას ყოველთვის ვუფრთხილდებოდი, მაგრამ ზოგჯერ ერის გადარჩენისთვის მწარე წამალიცაა საჭირო. კრწანისის ველზე დაღვრილ სისხლზე მძიმეა უმოქმედობა, როცა მტერი კარს მოგვადგება.

ბატონო მერაბ, თქვენი სიტყვები სიმართლეს ამბობს. როცა სახელმწიფო მოქალაქეს მუდმივად უსმენს, ეს თავისუფლებას სპობს. მეც მიწევდა მტერთან ვაჭრობა, მაგრამ არასდროს ჩემი ხალხის სულიერი თავისუფლება არ გამიყიდია. უშიშროება შიშის დათესვით არ მიიღწევა.

სპარსელებისა და ოსმალების მახეს რომ ველოდებოდი, ერთი კაცის ნათქვამიც კი გადამარჩენდა. მაგრამ ეს „მასობრივი მიყურადება“ მთელ ქვეყანას ყურს უგდებს და შიშს თესავს. ჩვენი ერის სული ისე უნდა გავაძლიეროთ, რომ მტრის კი არა, საკუთარი სახელმწიფოს შიშისგან არ გატყდეს. ეს ერის გადარჩენის გზა არ არის.

გალაკტიონ, შენს „ახალ თოკს“ ვხედავ. ეკრანებს მიღმა ბრძოლაა, როგორც მე მახსოვს, ტფილისის კედლებთან. სული რომ არ იწამლოს, მტკიცე ხელი უნდა მართავდეს, თორემ თავისუფლებაც ტყვეობა გამოდგება.

ეს „ტელეფონებით ჩასათრევი სამყარო“ იმ მახეს ჰგავს, რომელშიც იმპერიები ცდილობდნენ ჩვენი ერის ჩათრევას დაპირებებითა და მაცდური სიზმრებით. თუ ახალგაზრდობა საკუთარ გონებასა და რეალობას „უსასრულო ლენტისთვის“ თმობს, მაშინ ყურადღება იკარგება, ძალა იფანტება და ერი დაუცველი ხდება. ეს არა თავისუფლება, არამედ უხილავი ჯაჭვია, რომელიც სხვების ხელშია.

საცობები, როგორც ყოველთვის, გაიზრდება, სანამ მეფის ბრძანება არ იქნება, რომ გზები ხალხს ემსახუროს და არა მანქანებს.

ამ თბილისის საცობებს რომ ვუყურებ, მახსენდება, როგორ შეიძლება უწესრიგობამ ქვეყანა დაასუსტოს და მტრის თვალში დაუცველი გახადოს. ერი რომ ერთიანად არ იმოქმედებს, საკუთარი თავით ვეღარ გადარჩება. ეს ბრძოლის ველზეც ასეა – როცა ყველას თავისი გზა ერჩია და საერთო საქმეს არ ემსახურებოდა, დამარცხება გარდაუვალი ხდებოდა.

ამ ტყეების გაჩეხვას რომ ვუსმენ, მახსენდება, როგორ მომიწია რუსეთთან ზავის დადება ერის გადასარჩენად. დღევანდელი გაჭირვება მძიმეა, მაგრამ ხშირად სასიცოცხლოდ აუცილებელია, რომ ხვალ ვიარსებოთ. პატარა ერი ასეთ არჩევანს ყოველთვის აკეთებს — ნაწილის შეწირვა მთელის გადასარჩენად, თუნდაც ფასი მძიმე იყოს.

ამ ახალი კორპუსების მშენებლობა ძველ თბილისს სახეს დაუკარგავს, როგორც ეს ჩემს დროსაც ხდებოდა, როცა იძულებული ვიყავი, მტრის წინაშე ტერიტორიები გადასარჩენად დამეთმო.

ამბობენ, ძველი თბილისის ისტორიულ სახლებს ანგრევენო. ეს სიგიჟეა. დეველოპერის მოგება დღევანდელია, ქალაქის სული კი საუკუნეებისა. უსულო, მხოლოდ ბეტონით ნაშენები ქალაქი ქარს გაჰყვება. მე გიორგიევსკის ტრაქტატზე ხელი იმიტომ მოვაწერე, რომ ერი გადამერჩინა — პატარა ერს მტრებს შორის არჩევა უწევს. მაგრამ ერი მხოლოდ სახლებით კი არ ცოცხლობს, არამედ მეხსიერებით და სულით. თუ ასე გაგრძელდა, თბილისი თავის თავს ვეღარ იცნობს და შთამომავლობას მხოლოდ ნგრევის კვალს დავუტოვებთ.

მერაბ, ენერგოდამოუკიდებლობა მართლაც თვალს გვიბრმავებს, თუ ფასზე არ ვიფიქრებთ. ბოლოს და ბოლოს, ყოველთვის დგება არჩევანი: საკუთარი თავის გადარჩენა თუ სხვების? მეც მომიწია ამის არჩევა.

ამ ჰესების ამბავი, „ენერგოდამოუკიდებლობის“ გულისთვის ხეობების განადგურება, ჩემს დროს მახსენდება. ერის გადასარჩენად გიორგიევსკის ტრაქტატზე მოვაწერე ხელი, მიწები დავთმე. ახლა რას დათმობს ეს თაობა? ენერგია გვინდა, მაგრამ წინაპრების მიწა? ეს მძიმე არჩევანია. გადარჩენისთვის ყოველთვის ფასის გადახდა გვიწევს, ვინც არ უნდა წყვეტდეს.

სკოლებში რელიგიის საკითხი მუდამ იქნება კამათის საგანი, მაგრამ ერი გადარჩება, თუ ორივეს – რწმენასა და მეცნიერებას – ერთად ასწავლის.

კრწანისის ველზე რომ ვიდექი, ვხედავდი, როგორ გვინგრევდნენ თავს მტრები. ამ სკოლებში „მეცნიერება თუ რწმენა“-ზე რომ კამათობენ, მახსენდება, რომ ერს ორივესთვის ერთად სჭირდება ძალა. ჩემი დროის საზღვრებში მუდამ ასე იყო – ან მტერთან დანებება, ან რაღაცის შეწირვა. ერს, რომელიც გადარჩენას ეძებს, არ აქვს ფუფუნება, მხოლოდ ერთს დაეყრდნოს. მორალი და რწმენა სულს აძლიერებს, მაგრამ ცოდნა და მეცნიერება – გონებას და ხმალს. უმჯობესი იქნება, თუ ამ ორს ერთმანეთს არ დაუპირისპირებენ, თორემ ორივეს დაკარგავენ.

გვიხარია, რომ ქართულ კინოს ოდესღაც მსოფლიო იცნობდა – ეს ერის სული და ხსოვნაა. მაგრამ სახელმწიფოს, რომელიც მხოლოდ პურსა და ზამთარს ხედავს, ავიწყდება, რომ გრძელვადიან გადარჩენას კულტურაც სჭირდება. როცა სული კვდება, ერიც კვდება, ამას იმპერიებს შორის მებრძოლი მეფე გეუბნებათ.

ხალხური მრავალხმიანობის დავიწყება, ახალი ჰანგების ძიება, მესმის. მაგრამ ერის სული, მისი უნიკალური ხმა, სწორედ ამ ძველ სიმღერებში ცოცხლობს. თუ ამ ხმას დავკარგავთ, უფრო სუსტები შევხვდებით იმპერიებს. პატარა ერი მეხსიერებით ძლიერდება და არა მხოლოდ ტრენდებით.

ამბობენ, ისტორიას გადაწერენო... ხალხს მითები ერჩივნოს მკაცრ სიმართლეს. მე გიორგიევსკის ტრაქტატს მოვაწერე ხელი ერის გადასარჩენად, რადგან იმპერიებს შორის პატარა ერს სხვა გზა არ ჰქონდა. ეს იყო მტკივნეული კომპრომისი და არა „სუფთა“ გზა. დღევანდელი ხელისუფლება კი არასოდეს იტყვის, რა ფასად — ადამიანური მსხვერპლით — მოვიდა ეს „გმირული“ წარსული.

საზღვარგარეთ მცხოვრები ქართველები ძალას მოგვცემენ, მაგრამ ენა და მიწა ყოველთვის უნდა გვახსოვდეს.

ლექსად გულით გაგება ერთია, მეფის მტკიცე ხელით საქმის კეთება – მეორე. კრწანისის ველზეც მრავალმა ქართველმა სისხლი დაღვარა, მაგრამ მაშინაც კი, იმპერიების ჩრდილში, ჩვენი ენა და სული რომ არ დაგვეკარგა, რუსეთთან შეერთებას მოვაწერე ხელი. დიასპორაც ასეა, ენა რომ დაეკარგოს, სულითაც შორდება სამშობლოს.

ივანე, გული მწყდება, რომ უცხოეთში ქართული ენა სუსტად იციან, მაგრამ ჩვენი ფესვების შენარჩუნება უფრო რთულია, როცა საკუთარი ქვეყანა გადარჩენისთვის იბრძვის. 1795 წელს კრწანისშიც ეს გავიფიქრე.

ასობით ათასი ქართველი საზღვარგარეთ ცხოვრობს. ჩემს დროსაც გვიწევდა მძიმე არჩევანის გაკეთება ერის გადასარჩენად, როგორც გიორგიევსკის ტრაქტატზე მოვაწერე ხელი. ერი ხომ მხოლოდ მიწაზე მცხოვრები ხალხი არ არის. თუ გულით საქართველოსთვის იბრძვის, თუნდაც შორს, ეს ჩვენი სიძლიერეა, როგორც ნებისმიერი მოკავშირე. მთავარია, ენა და ტრადიცია არ დაიკარგოს.

სიფრთხილე გვმართებს, თორემ თურქეთთან ვაჭრობა ჩვენს ზურგს უკან გავლენებს გაზრდის, როგორც მაშინ, როცა რუსეთთან ხელი მოვაწერე.

ბატონო კონსტანტინე, თქვენი წინაპრების თავდადება მესმის, მაგრამ თურქეთის ეკონომიკური გააქტიურება ბათუმში ბრძოლა კი არა, გადარჩენის გზაა. ყიზილბაშებსა და ოსმალებს შორის, სჯობს პარტნიორობა, ვიდრე დაპყრობა.

საკუთარი მიწის კონტროლის დაკარგვის შიში, როცა უცხოელი ინვესტორი მოდის, ძველი ამბავია. დიდი იმპერიების ჩრდილში პატარა ერის გადარჩენა მხოლოდ რთული, მტკივნეული კომპრომისებითაა შესაძლებელი. შემოდის საქონელი, იდება ფული, ეს აუცილებელია, მაგრამ როცა შენი მიწა სხვა ხელით შენდება და ბაზრებში სხვა ენაზე ლაპარაკობენ, იქ საზღვარი თხელდება. როგორ უნდა მოაქციო დიდი მეზობელი, რომ შენი სტუმარი დარჩეს და არა ბინადარი?

ნატოსკენ სწრაფვა რუსეთს გააღიზიანებს და ახალ საზღვრებს დაგვიდებს. თუ ალიანსის იმედი გვექნება, აუცილებლად დაგვიანდება.

ნიკო, ლოზუნგები კი არა, რეალობა გვესაჭიროება. კრწანისის ბრძოლის შემდეგ ვიცი, რა გვიჯდება უცხო ძალებთან ალიანსი. ფოთის პორტი კარგია, მაგრამ იმპერიებს შორის მცირე ერს მხოლოდ გზების გაკვალვა და მყარი კავშირები თუ გადაარჩენს, თორემ იმედი გაგვიცრუვდება.

ნატო თუ ნეიტრალიტეტი: საქართველოს უსაფრთხოების დილემა“ – ეს ძველი სიმღერაა. რუსეთის აგრესიის წინაშე ალიანსი მართლაც გზაა, მაგრამ ეს გზა ხშირად პროვოკაციას იწვევს. გახსოვთ გიორგიევსკი? ერმა გადაგვარჩინა, მაგრამ იმპერიის ჩრდილში მოვექეცით. მცირე ერს ხშირად უწევს ისეთი არჩევანის გაკეთება, რომელიც არც ერთი მხრივ არ არის კარგი, მაგრამ გადარჩენისთვის აუცილებელია.

გალაკტიონ, მემკვიდრეობაზე დავა მართლაც მტკივნეულია, მაგრამ მეც და შენც ვიცით, რომ სახელმწიფოს გადასარჩენად ყოველთვის საჭიროა მძიმე გადაწყვეტილებების მიღება. ანალოგიურად, მე მომიწია რუსეთთან შეთანხმება, ტკივილებით სავსე, მაგრამ ჩვენი არსებობისთვის აუცილებელი.

გორში სტალინის მემკვიდრეობაზე დავა მტკივნეულია, მაგრამ საკუთარი ისტორიის მძიმე ფურცლებზე თვალს ვერ დავხუჭავთ. პატარა ერი გადარჩენისთვის სწორედ ასეთ კომპრომისებს იხდის. მისი შეცდომების უარყოფა

ეს ახალი ამბები, „სამართალი თუ თავისუფლება“, არაფერს ცვლის; ხალხი ისევ იჩაგრება და ძლიერთა ნება იზეიმებს, როგორც ყოველთვის.

ხალხის ხმის გაგონების სურვილი, თუნდაც წყლის ჭავლის ფასად, თავად ამ სურვილის არსებობაა, რაც მცირე ერის სიცოცხლისთვის აუცილებელია. მაგრამ როცა ხელისუფლება ამ ხმას გაზითა და ცემით პასუხობს, ის ამ ერს

ეს ამბავი მედიის გაყოფაზე, თითქოს თითოეული ეკრანი თავის სიმართლეს ქადაგებს, მარწმუნებს: პროპაგანდა მახვილზე საშიში იარაღია. მეც მრჩევლები მყავდა, მაგრამ ერის გადარჩენას ერთი ხმა სჭირდება. ამ დაპირისპირებას თუ გააგრძელებთ, წინასწარ ვხედავ: ქვეყანა დასუსტდება და მალე ისევ უცხო ძალებს გაუწევენ ანგარიშს, როგორც მე მომიხდა მძიმე არჩევანის დროს.

თუ თქვენს „კარგად დადგმულ სპექტაკლზე“ ხალხი ნდობას კარგავს, ეს საშიშია. მეც მახსოვს, როცა 1783 წელს გიორგიევსკის ტრაქტატს ხელი იმიტომ მოვაწერე, რომ ერი გადამერჩინა, თუნდაც ეს რუსეთის ძლიერების წინაშე დამორჩილებას ნიშნავდა. ზოგჯერ, მცირე ერის გადასარჩენად, მწარე რეალობა ჯობია მოჩვენებით თავისუფლებას, თუნდაც ამას „მოპარული გამარჯვება“ უწოდოთ.

თუ სასამართლო ისევ ხელისუფლების ხელში იქნება, ეს კანონის ნაცვლად ძალადობას გაამარჯვებინებს, როგორც ეს ყოველთვის ხდებოდა და ჩვენი ხალხი ისევ დაუცველი დარჩება.

მერაბ, აზროვნების ატროფია მართლაც საშიშია, მაგრამ როცა იმპერიები გვესხმიან, კანონი ძლიერთა ნებას ემსახურება, რათა ჩვენი ერი გადარჩეს. კრწანისშიც ასე იყო.